Aleksander Malinowski (1869–1922): charkowski okres na tle życia rewolucjonisty

Do chwili obecnej biografistyka w naukach historycznych jest trendem. Tak czy inaczej, teraz widzimy prace liczne, poświęcone  działaczom historycznym/liderom politycznym, którzy w rzeczywistości są bestsellerami światowymi. Takie książki dają nam świadomość znaczącej roli wybitnych postaci w historii, a także zrozumienie ich indywidualności, wyjątkowości.

Jedną z kluczowych postaci polskiego ruchu socjalistycznego, która do tej pory pozostaje na marginesie w polskiej i ukraińskiej historiografii, jest Aleksander Malinowski. Świadomie to się dzieje lub nie – kwestia do dyskusji, dlatego jednym z głównych zadań tego eseju jest uzupełnienie braku informacji o okresie pobytu i działalności tego działacza w Charkowie.

Aleksander Malinowski jest jedna z najwybitniejszych postaci polskiej lewicy, pochodzących z kresów wschodnich[1]. Urodził się 27 lutego 1869 r. na wsi Luka (wtedy powiat taraszczański guberni kijowskiej)[2]. To właśnie w tej miejscowości, jego ojciec (jeden z byłych uczestników Powstania Styczniowego 1863-1864) był dyrektorem cukrowni. Rodzina była duża (7 dzieci), chociaż wtedy to było uważano za normalne[3]. Życie wydawało się wspaniałe i piękne, ale nastąpiły kłopoty – w wieku 14 lat chłopak poniósł ciężką stratę – śmierć ojca. Podobnie jak inne dzieci, później wychował się w rodzinie swojej matki –  Malwiny z Grosheimów[4].  Ciekawostką jest to, że rodzina wychowywała dzieci w duchu patriotyzmu i walki polskich powstańców. Nie jest to zaskakujące, ponieważ brat jego matki, Alexander (Alfred Grosheim), także jak i jego ojciec, był jednym z uczestników powstania. Później został zabity tego samego 1863 roku, a mąż ciotki naszego bohatera (ze strony matki), Romuald Olszański – został zastrzelony w Kijowie za pracę propagandową wśród młodych ludzi mających na celu zorganizowanie powstania zbrojnego.

W 1889 roku, po rocznym zbieraniu funduszy na edukację, chłopiec przyjeżdża do Charkowa, aby podjąć studia na uniwersytecie, co i robi z sukcesem. W mieście przemysłowym abiturient dość rozsądnie wybiera zawód przemysłowy i wstąpił na Wydział Mechaniczny Instytutu Technologicznego. Była to druga po petersburskiej politechnika w Cesarstwie Rosyjskim założona w 1886 r. przez cara Aleksandra III. Studiowało tam wielu Polaków. Studiowałrównież w Charkowie młody Józef Piłsudski, ale w latach 1886-1887 na Wydziale Medycznym tamtejszego uniwersytetu. Nie mógł więc jeszcze wtedy poznać wybijającego się studenta Aleksandra Malinowskiego, swego późniejszego przyjaciela i towarzysza walki z caratem w Polskiej Partii Socjalistycznej (dalej – PPS)[5].

Widok Charkowa z Instytutem Technologicznym (na wzgórze)

Żywy temperament i energiczność przyczyniły się do udanej nauki i działań społecznych Malinowskiego, które prowadził jeszcze od szkolnej ławki. Aleksander szybko staje się liderem polskich studentów, które delegowały go na Ogólnopolski Zjazd młodzieży  uczelni naukowych i wyższych Imperium Rosyjskiego, który odbył się w Moskwie w 1891 r. Wydaje się interesującym, że na tym kongresie spotkał jednego z „pierwszych polskich socjalistów”[6] – Romana Dmowskiego. Ten ostatni stał się później zaciekłym wrogiem J. Piłsudskiego i socjalizmu, a także „ojcem” polskiego nacjonalizmu, który dopiero się pojawiał[7].

Po powrocie z Moskwy Malinowski już przewodniczący  polskiej młodzieży studenckiej w Charkowie. W tym czasie on również należy  do kręgu dość niewidocznego kółka rosyjskich socjalistów. Na jego posiedzeniach toczyły się dyskusje na różne tematy (historii, literatury, ale co najważniejsze –  polityki). Takie „szkolenie” niewątpliwie przyczyniało się do intelektualnej pewności na przyszłość. W tym czasie Malinowski napisał niewielką pracę konkursową na temat „Racjonalistyczna moralność”, za który, nawiasem mówiąc, jako laureat otrzymał nagrodę w wysokości 25 rubli (wtedy nie były to małe pieniądze). Podczas pobytu w Charkowie Malinowski utrzymywał bliskie kontakty z PPS, która miała nielegalne organizacje i instytucje w głównych miastach uniwersyteckich Imperium Rosyjskiego. Rozpowszechniając ideę „socjalizmu niepodległościowego” wśród polskich studentów[8], Rozpowszechniając ideę „socjalizmu niepodległościowego” wśród polskich studentów, działacze PPP zgromadzili w ten sposób niezbędne środki do kontynuowania pracy politycznej i jednocześnie przygotowywali dla niej odpowiedni kadry polityczne. Petersburg, Moskwa i Charków, a później Kijów były ośrodkami, z których PPS czerpała znaczną ilość zasobów materialnych i kapitału ludzkiego, na który opierała się cała organizacja partyjna. Dzięki niezaprzeczalnym cechom przywódczym i doskonałej energii organizacyjnej Malinowski zybko stał na czele charkowskiego oddziału PPS. Partia zauważyła jego ogromną pomoc i wpływ, ponieważ tylko jedna „Korporacja” przekazała 20% swoich dochodów na pracę partii [9].

Jednak życie studenckie miało również i negatywne wątki. Choroba, która ujawniła się podczas nauki w gimnazjum (młody człowiek musiał ciężko pracować ze względu na trudną sytuację finansową) zmusił go do rocznej przerwy w edukacji uniwersyteckiej. Malinowski musiał przejść operację gruczołów zakażonych gruźlicą, ale do końca tak jej i nie wykonał[10], a chory student został wysłany na kurację kumysową do gubernii samarskiej[11]. To znacznie poprawiło stan jego zdrowia, dzięki czemu Malinowski mógł szybko wznowić przerwane studia i po pomyślnym zaliczeniu egzaminów ukończyć studia wyższe w 1895 r.

Charkowski Instytut Technologiczny

Należy dodać, że Malinowski był popularnym wśród polskiej młodzieży w Charkowie za prawdziwość charakteru, równowagę, spokój, pragnienie do wiedzy. Zdobył wiele umiejętności (nie tylko zawodowych, ale także takich, jak szybkość nawiązywania kontaktów) podczas pobytu w Charkowie w latach 1889-1895 dzięki udziałowi w różnych konspiracyjnych organizacjach rewolucyjnych. Te umiejętności pozostały przy nim na całe życie, o czym będzie można wielokrotnie się upewnić.

Po opuszczeniu Charkowa Malinowski przeniósł się do Warszawy, gdzie otrzymał stanowisko inżyniera w fabryce „Vesta”[12]. Jednocześnie, on nadal uczestniczy w pracach organizacyjnych PPS, która wtedy tylko rozwija swoją aktywną i propagandową działalność. Jednocześnie, on nadal uczestniczy w pracach organizacyjnych PPS, która wtedy tylko rozwija swoją aktywną i propagandową działalność. Malinowski zajął w jej szeregach jedno z czołowych miejsc,  ponieważ jak nikt inny: „utrzymywał stosunki z różnymi organizacjami robotniczymi w Królestwie, rozwoził „bibułę”, agitował, organizował, krążąc ustawnicze między Warszawą a Kijowem, Petersburgiem i Charkowem…”[13]. Tak aktywna praca przez długi czas nie mogła pozostać niezauważonej przez żandarmerię. Chcąc uniknąć aresztowania, Malinowski na jakiś cza wyjechał do Londynu w 1898 roku. Tam, na przy Beaumont Square znajdowała się siedziba Centralizacji Związku Zagranicznego  Socjalistów polskich, drukarnia “Przedświtu” oraz inne zagraniczne wydawnictwa partyjne PPS.[14]. Młody polityk był aktywnie zaangażowany w życie polskiej emigracji socjalistycznej w Londynie. Rezultatem był jego powrót w statusie „nielegalny”[15]. W Imperium Rosyjskim zajął się tą pracą, którą najlepiej wykonywał jeszcze przed wyjazdem – przenosząc „właściwą literaturę socjalistyczną” do najodleglejszych zakątków Imperium. To właśnie, Malinowski był kluczową postacią, która w 1899 roku przewiozła z Wilno do Łodzi tajną drukarnię „Robotnika”.

Przez pewien czas „Władkowi” szczięściło się, żandarmeria nie zwracała na niego szczególnej uwagi[16]. Malinowski poważnie ryzykował jeżdżąc z nielegalną literaturą pod fałszywym nazwiskiem. Przecież, wśród inżynierów kolejnictwa było wielu jego znajomych jeszcze z lat studenckich w Charkowie, którzy przy spotkaniu z nim zawsze wykrzykiwali:  „Jak się macie kolego Malinowski?”. gdy właśnie ten okrzyk mógł kosztować mu wolności, a nawet życia. Dla celów konspiracyjnych okresowo zmieniał wygląd (nosił perukę),  ale to w końcu nie zapobiegło nieuniknionemu – w lutym 1900 r., za donosem szpiega, Malinowski został aresztowany na dworcu kolejowym w Warszawie. W tym samym czasie w domu przy ul. Wschodniej, gdzie po dostarczeniu z Łodzi, gdzie znajdowała się tajna drukarnia „Robotnika”, przeprowadzono rewizję i aresztowano oboje Piłsudskich. Rewolucjonistę został zatrzymany[17] na 2 lata, 4 miesiące i 2 tygodnie w X. Pawilonie Cytadeli Warszawskiej i w więzieniu w Siedlcach, po czym otrzymał „wyrok” – 8 lat zesłania na Sybir. Ostatniego, jednak, udało się uniknąć. Naczelnik więzienia w Siedlcach, czytając wyrok, żartobliwie przepowiedział: „Ale Pan chyba tam nie dojedzie..”[18].  Gdy Malinowski zapytał, z jakiego powodu to się stanie, naczelnik odpowiedział: „Was „pie-pei-jes ukradiot, nawierno ukradiot”. Konwój nie spełnił jednak oczekiwań, a PPS „ukradła” Malinowskiego 4 czerwca 1902 r. na dworcu kolejowym w Mińsku Litewskim. Następnie Malinowski przenosi się do Galicji, gdzie szybko wyjeżdża do Londynu (kwiecień 1903 r.). Tutaj, w cichym i spokojnym rytmie[19] angielskiego życia stołecznego, Alexander miał okazję uzupełnić i zgromadzić materiał związany z rewolucyjnymi działaniami PPS w Imperium Rosyjskim, aktywnie wykorzystując archiwum partii.

Aleksander Malinowski, zdjęcie z lat 1906-1907

W sierpniu 1904 r. Malinowski uczestniczył jako delegat PPS w międzynarodowym kongresie socjalistycznym w Amsterdamie. Potem wrócił do nie kwapliwej  „działalności londyńskiej”, która jednak nie trwała długo. Zbliżenie wojny rosyjsko-japońskiej, a także burzliwe życie polityczne i społeczne zmusiły go do powrotu do Polski, tym razem do Krakowa, gdzie znajdował się Komitet Zagraniczny PPS. Aleksander Malinowski uczestniczył w jego działalności i rozwoju, wchodząc do kręgu tzw. „starych, bezwzględnych niepodległościowców[20]”. Po powrocie z „najciekawszego spotkania”[21] z Wiednia, nadal jeszcze aktywniej kontynuował swoją pracę w PPS, ale już w szeregach Frakcji Rewolucyjnej[22]. To, zresztą, działało przeciwko niemu i 16 grudnia 1906 r., jak na ironię, Malinowski został ponownie „przyjęty” w Warszawie w mieszkaniu przy ul. Przemysłowej, gdzie właśnie odbywała się nielegalna konferencja PPS. Malinowski po raz drugi znalazł się w Cytadeli Warszawskiej, choć tym razem na znacznie krótszy okres. Interesująca jest informacja na temat agitacji i rekrutacji, które przeprowadziły rewolucjonisty podczas ich „pobytu” w więzieniu. W szczególności, gdy Malinowski czekał na wyrok w X pawilonie, znalazł się w sytuacji, o której wspominał później: „Odkładam pióro i zwracam się do żandarma, śledzącego mnie wzrokiem zpodełba i z pod okularów: – Teraz już bezwarunkowo przysługuje mi prawo przebywania razem z innym więźniem. – Tak, ma pan słuszność. Ale z kim pan chce siedzieć? – Oczywiście przedewszystkiem ze znajomymi towarzyszami, Piłsudskim i Rożnowskim. – Widzi pan, nasza instrukcja każe nam łączyć ludzi z rozmaitych stanów. Pańskie żądanie przeczy ostatniemu punktowi, a z robotnikiem pan chyba siedzieć nie będzie? – Dlaczego nie? Przeciwnie! – A, zgadza się pan. Ale, uważa pan, my na to zgodzić się znowu nie możemy. Obecnie mamy jeszcze niezupełnie zepsutych robotników, gdy posadzimy którego z panem, to w ciągu paru tygodni pan przerobisz go na zdecydowanego rewolucjonistę. Z kimby pana połączyć? Może z bundowcem?  – Tu poustach pana rotmistrza przemknął leciuchny uśmiech”. Później on, jak inni socjaliści, został zwolniony za kaucję do orzeczenia sądu, po którym Malinowski natychmiast wyemigrował za granicę – do Galicji. 

Skrupulatna kontrola władz podczas reakcji Stolypina po rewolucji rosyjskiej 1905–1907 zmusiła rewolucyjnego socjalistę do poszukiwania środków utrzymania.. W tym okresie Malinowski poślubił bardzo przyjazną dziewczynę [23] – Stefani Dehelówną[24], którą spotkał się w KrakowieMałżonkowie przeniósły się na stały podyt do Lwowa, gdzie Pan Alexander wraca do swojego zawodu, uzyskanego w Charkowie – technika-inżyniera. Pracuje na tym stanowisku w różnych firmach, a później tworzy własną firmę budowlaną. Dzięki jego staraniom w Krakowie powstał dom na potrzeby organizacji robotniczych (przy ulicy Dunajskiego 5). Chociaż poświęciał wiele uwagi swojej pracy zawodowej, ale kontakty z PPS nie zostały zerwane. W tych latach Malinowski nawiązał aktywne relacje z przemyskimi i krakowskimi “towarzyszami” oraz brał czynny udział w życiu “gromadki emigranckiej PPS w Galicji. W 1907 i 1911 r. było opublikowano dwa tomy jego „Materiałów do historii P.P.S. i ruchu rewolucyjnego w zaborze rosyjskim”, które obejmowały działalność ruchu w latach 1893-1901. Przedmowę do tej pracy napisał J. Piłsudski.

Wraz z wybuchem I wojny światowej Malinowski, podobnie jak inni „starze rewolucjoniści”, zaangażował się w aktywną działalność polityczną. Będąc członkiem Polskiej Organizacji Narodowej (zwanej dalej ONZ), utworzonej w Kielcach w 1914 r., brał udział w jej pracach finansowych. Po zajęciu miasta przez wojska rosyjskie i do czasu ich ewakuacji w maju 1915 r. przebywał z tą organizacją w innych miastach.

Po zakończeniu wojny i krótkim okresie pobytu w Wiedniu, już „stary rewolucjonista”, ponownie okazuje się we Lwowie. Ale tym razem wyjeżdża na stałe miejsce pobytu do Krakowa. Tutaj nadal kontynuuje przedwojenną działalność – rozwija przedsiębiorstwo budowlane wraz z inżynierem S. Kiełbasińskim. Ich wspólnym wysiłkiem zbudowano szereg fabryk – „Azot” w Jaworznie, „Len” w Krośnie, itp.

Malinowski z trudem prowadził działalność polityczną w nowo powstałej II Rzeczpospolitej. Dopiero przed wyborami do Sejmu w 1922 r. był jednym z członków komisji PPS w Krakowie. Powodem jego niskiej aktywności politycznej była choroba, której on tak i nie wyleczył od lat studiów. Przykuła go do łóżka, uniemożliwiając mu nawet udział w wyborach. Lekarze w jeden głos radzili bliskim, aby zabrali pana Aleksandra do Zakopanego. W przeddzień wyjazdu Malinowski wezwał E. Haeckera i wręczył mu dużą sumę na potrzeby partii. Jak się okazało, był to jego ostatni hołd dla partii. 25 grudnia 1922 r. o 9 rano w Zakopanem Aleksander Malinowski zmarł. Został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Niewątpliwie, niezwykła postać A. Malinowskiego pozostawiła znaczący ślad w rozwoju i działalności polskiej lewicy podczas najtrudniejszych i najbardziej gorących warunków jej powstawania.

Bibliografia:

  1. Aleksander Malinowski 1869-1922: zbiorowa księga pamiątkowa. – Kraków, 1924. – 63 s.
  2. Bieńkowski W.  Malinowski Aleksander / Polski Słownik Biograficzny. Т. XIX. – Warszawa-Kraków-Wrocław-Gdańsk, 1974. – s.328-330.
  3. Jabłoński M. Inż. Aleksander Malinowski 1869-1922 [Електронний ресурс] / M. Jabłoński. – 2018. – Режим доступу до ресурсу: http://halecki.org/wp-content/uploads/2018/09/Opracowanie-inz.-Aleksander-Malinowski-Dr-in%C5%BC.-Aleksander-Maciej-Jab%C5%82o%C5%84ski.pdf.
  4. Pacholczyk А. Malinowski Aleksander /red. M. Prosińska-Jackl // Słownik historyków polskich . – Warszawa,1994. – s. 332.

Przygotował – Wałentyn Jeriomin


[1] Lub „kresy wschodnie” – polska nazwa ziem wschodnich I Rzeczypospolitej. Sama ludność polska, która zamieszkała na tych terytoriach, czasem określana jako kresowianie lub kresowiacy.

[2] Jabłoński M. Inż. Aleksander Malinowski… [Zasób elektroniczny]. – Tryb dostępu do zasobu: http://halecki.org/wp-content/uploads/2018/09/Opracowanie-inz.-Aleksander-Malinowski-Dr-in%C5%BC.-Aleksander-Maciej-Jab%C5%82o%C5%84ski.pdf.

[3] Ibidem.

[4] Zob.: Wasilewski L. Życiorys Aleksandra Malinowskiego… – S. 5-6.

[5] Ibidem.

[6] Jest to symboliczna i formalna definicja, ponieważ sam Dmowski nie uważał się za socjalistę, wielokrotnie podkreślając, że to były tylko jego pierwsze nieudane kroki w kierunku narodowej demokracji.

[7] Wasilewski L. Życiorys Aleksandra Malinowskiego… –  C. 6.

[8] Ibidem. –  S. 6-7.

[9] Wasilewski L. Życiorys Aleksandra Malinowskiego… –  S. 7.

[10] Ponieważ informacje o przyczynach przerwania operacji nie są dostępne, można przypuszczać, że było to spowodowane trudnościami finansowymi.

[11] Ibidem. –  S. 7.

[12] Ibidem –  S. 8.

[13] Jabłoński M. Inż. Aleksander… [Zasób elektroniczny]. – Tryb dostępu do zasobu: http://halecki.org/wp-content/uploads/2018/09/Opracowanie-inz.-Aleksander-Malinowski-Dr-in%C5%BC.-Aleksander-Maciej-Jab%C5%82o%C5%84ski.pdf.em.

[14] Ibidem

[15] Malinowski otrzymał paszport na nazwisko “Władek”, pod którym i przyjechał do Warszawy. – Zob. Wasilewski L. Życiorys Aleksandra Malinowskiego… – S. 9.

[16] IbidemS. 9.

[17] Aleksander Malinowski… – S. 15.

[18] Wasilewski L. Życiorys Aleksandra Malinowskiego… – S. 10.

[19] Nielegalna praca i więzienie wyczerpały dużo energii i wpłynęły na stan zdrowia Malinowskiego, który po przybyciu do Londynu był w bardzo niezadowalającym stanie.

[20] Wasilewski L. Życiorys Aleksandra Malinowskiego… – S. 12.

[21] W 1906 r. Na IX Kongresie PPS, który odbył się we Wiedniu, delegaci w zdecydowanej większości wydalili z partii członków Bojowego oddziału, co doprowadziło do podziału i oddzielenia  z jej szeregów Frakcji Rewolucyjnej.

[22] Jabłoński M. Inż. Aleksander… [Zasób elektroniczny]. – Tryb dostępu do zasobu: http://halecki.org/wp-content/uploads/2018/09/Opracowanie-inz.-Aleksander-Malinowski-Dr-in%C5%BC.-Aleksander-Maciej-Jab%C5%82o%C5%84ski.pdf.em.

[23] Tak scharakteryzował ją w rozmowie ze swoimi kolegami.

[24] Przez całe życie małżeńskie wychowywali trójga dzieci.