Aleksander Mickiewicz

Rodzony brat wybitnego polskiego poety Adama Mickiewicza, absolwent Uniwersytetu Wileńskiego i znany badacz rzymskiego prawa, prawie na trzydzieści lat  ściśle związał swój los z Ukrainą (w tym – z Charkowem). Aleksandr Mickiewicz urodził się 7 stycznia 1801 roku w folwarku Zaosie pod Nowogródkiem. Obecnie jest to terytorium Republiki Białoruś, ale ponad dwieście lat temu istniała „Litwa” (czyli Wielkie Księstwo Litewskie, które wraz z Koroną stwarzało Rzeczpospolitą Obojga Narodów). O tych czasach jeszcze dobrze pamiętały w rodzinie Mickiewicza, kiedy urodził się Ałeksandr. Jego ojciec – Mikołaj – był adwokatem, który niegdyś walczył pod przewodnictwem Tadeusza Kościuszki. Matka – Barbara – pochodziła z rodziny Majewskich. Aleksandr wcześnie stracił ojca, lecz przysiągł się, że w dalszym ciągu pomyślnie będzie studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Wileńskiego. I dotrzymał swojego słowa! W 1822 r. został laureatem nagrody w wysokości 100 srebrnych rubli, którą Uniwersytet Wileński wydawał najskuteczniejszemu studentowi prawa (temat badania “Wpływ rzymskiego prawnego systemu na prawo polskie i litewskie”).

W 1827 r. Aleksandr Mickiewicz obronił pracę magisterską w języku łacińskim, uzyskując tytuł magistra prawoznawstwa i prawa kościelnego (“De nominis pignore”). Następnie młody prawnik w poszukiwaniu pracy przybywa do Sankt-Petersburga, spodziewając się zatrudnić się w Komisji przy opracowywaniu kodeksu prawa pod kierunkiem hrabiego D. Błudowa (ostatni wtedy akurat kierował Cesarską Akademią Nauk). Jednak te marzenia okazały się daremne i po półrocznym pobycie w Sankt-Petersburgu Aleksandr Mickiewicz musiał przemyśleć swoje plany. Właśnie w tym okresie niepewności  odwiedza w Moskwie swojego rodzonego brata Adama, który zaczynając od 1825 r. pracował urzędnikiem kancelarii miejscowego generał-gubernatora i akurat kończył sławny poemat “Konrad Wallenrod”. Nawiasem mówiąc, to spotkanie było ostatnim w ich życiu, odtąd bracia nigdy się nie widzieli (w 1829 r. Adam Mickiewicz wyemigrował, jak się później okazało – na zawsze, do Europy). Okres niepewności w życiu Aleksandra Mickiewicza zakończył się jesienią 1828 r., kiedy został wybrany wykładowcem prawa polskiego, litewskiego, rzymskiego i encyklopedii prawa w Liceum Krzemienieckim (Wołyńskim). Pracował tu przez kilka lat.

Klęska Powstania Listopadowego (1830-1831) i wynikająca z niej likwidacja Liceum Krzemeneckiego (Wołyńskiego) w naturalny sposób spowodowały zmiany w działalności edukacyjnej Aleksandra Mickiewicza. W 1835 r. on staje się pierwszym profesorem wydziału prawa i pierwszym kierownikiem katedry prawa rzymskiego Uniwersytetu Kijowskiego Świętego Włodzimierza. Aleksander musiał liczyć się z rozporządzeniem Ministra Edukacji Publicznej, według którego „… nauczanie prawa rzymskiego należy skupić w ten sposób, aby po przejściu zewnętrznej historii prawa rzymskiego, następnie przejść jego wewnętrzną historię, do objętości której powinny wejść instytucje. Wszystkie ich ukończyć w pierwszym półroczu, a drugie półrocze poświęcić pandektam, które wykładać tematycznie skróconymi…”. A toż – utalentowany naukowiec w istocie od nowa tworzy własne wykłady. W latach 1835–1838 Aleksander Mickiewicz wykładał prawo rzymskie studentom pierwszego i drugiego roku (cztery godziny tygodniowo). Między innymi, opowiadał łaciną o instytucjach prawa rzymskiego, zwracając szczególną uwagę na jego historię zewnętrzną i wewnętrzną. Aleksandr Mickiewicz również zapoznawał studentów z oryginalnymi tekstami źródeł prawa. Ponieważ te jeszcze nie przyzwyczaiły się do wykładów w języku łacińskim, profesor często się zatrzymywał, tłumacząc potrzebne fragmenty po rosyjsku. W celu utrwalenia wiedzy, którą przekazał, wykładowca proponował studentom konspektować i objaśniać oddzielne punkty ustawodawstwa Justynianowego (ich celem było lepsze zapoznanie młodych prawników z tym dokumentem prawnym). Tworząc teksty swoich wykładów, Aleksandr Mickiewicz aktywnie wykorzystywał prace europejskich prawoznawców, a mianowicie: Hugo, Haubolda, Stöckhardtа, Klenze, Warnköniga i Maciejowskiego.

W 1838 r., ze względu na nieprzychylną dla niego sytuację polityczną w Kijowie, Ałeksandr Mickiewicz został zmuszony do zaprzestania wykładania na Uniwersytecie Kijowskim św. Włodzimierza. Wskutek tego bohaterz naszego szkicu przenosi się do Charkowa, gdzie właściwie zaczyna się nowy etap jego życia. W 1839 r. ten polski prawnik otrzymuje posadę profesora zwyczajnego w Katedrze Prawa Rzymskiego na Cesarskim Uniwersytecie Charkowskim. Ałeksandr Mickiewicz był zmuszony do prowadzenia tu wykładów wyłącznie w języku rosyjskim (dla studentów drugiego roku nauczania, a z czasem również – starszych lat studiów). Początkowo Aleksandr Mickiewicz wykładał tylko historię prawa rzymskiego, ale z czasem również zaczął prowadzić wykłady z prawa rodzinnego i spadkowego z systemu ustawodawstwa rzymskiego. W 1842 r. ten polski naukowiec został mianowany profesorem zwyczajnym w Katedrze Ustawodawstwa Rzymskiej i Jego Historii. Jednocześnie wzrosła intensywność pracy dydaktycznej. Do zwykłych przedmiotów dodało się prawo rodzinne i dziedziczne z systemu ustawodawstwa rzymskiego (po dwie godziny na tydzień dla studentów trzeciego i czwartego roku studiów).

W 1843 r. już dosyć niemłodego profesora nagrodziły znakiem honorowym “XV lat nienagannej służby”. Aleksandr Mickiewicz niezwykle doceniał swoją pracę, ponieważ ona pozwalała jemu wyżywić swoją rodzinę. Przebywając w obcym dla niego środowisku, prawnik starannie ważył każde słowo, aby nie oskarżali go o sympatię wobec polskiego ruchu narodowego. Istnieją przekazy, że profesor literatury rosyjskiej na Uniwersytecie Charkowskim К. Voigt jakoś zauważył Aleksandrowi Mickiewiczowi: «nie poszedł Pan drogą swojego brata». Na to bohater naszego szkicu powiedział dyplomatycznie: «poszedłem drogą jurysprudencji». Przecież on dobrze pamiętał próby rozpocząć przeciw niego śledztwo w Kijowie i świetnie odczuwał, że w Charkowie odnosiły się podejrzliwie do wychodźców z ziem zachodnich Imperium Rosyjskiego. Na zlecenie Rady Uniwersytetu Charkowskiego, 30 sierpnia 1848 r. Aleksandr Mickiewicz podczas uroczystości wygłosił przemówienie po łacinie “De juris Romani indole oratio” (“Mowa o właściwościach prawa rzymskiego”), co sprawiło świetne wrażenie na jego kolegów. Wskutek tego już w następnym roku Aleksandr Mickiewicz został jednomyślnie wybrany Dziekanem Wydziału Prawa i zatwierdzony na tym stanowisku przez Ministra Oświecenia Publicznego. Pozostawał na tej posadzie jednak w ciągu bardzo krótkiego okresu czasu (od 30 marca 1849 r. do 1 stycznia 1850 r.). W rozkładzie jego zajęć edukacyjnym w tym czasie pojawiają się nowe przedmioty. A mianowicie, Aleksandr Mickiewicz prowadzi wykłady z systemu rzymskiego prawa cywilnego w postaci  digestów (po osiem godzin tygodniowo dla studentów drugiego roku studiów), a również – sądownictwo kryminalne. W 1850 r. bogaterz naszego szkicu otrzymał kolejną nagrodę “ХХ lat nienagannej służby”. Posiadając już 25 lat służby (w 1852 r.) podejmuje decyzję o dalszej prace na Uniwersytecie jeszcze w ciągu 5 lat. 22 grudnia 1857 r. bohater naszego szkicu jednak rezygnuje z kolejnych wyborów na posadę, otrzymuje nagrodę “ХХV lat nienagannej służby”, podaje się do dymisji i 3 sierpnia 1858 r. przechodzi na emeryturę, mając określoną pensję i zezwolenie na noszenie mundurku.

Charkowski okres życia Ałeksandra Mickiewicza był dosyć owocny również z punktu widzenia pracy badawczej. Napisał w czasie pobytu w naszym mieście blisko 20 prac (łącznie z “Ustaleniem systemu filozofii w Francji”), żadna z nich jednak nie zachowała się i nie została opublikowana. Studentowie Uniwersytetu Charkowskiego później wspominali, że Ałeksandr Mickiewicz był uczciwy i odpowiedzialny w wykonywaniu swoich obowiązków zawodowych: “Tylko profesor prawa rzymskiego Mickiewicz, sam jeden nie zaniedbał duszy, ponieważ był człowiekiem prawdy, lekcji nie dawał (t.j. – nie przeprowadzał płatne wykłady przed egzaminami) i nie znał hipokryzji”[1].

Ówczesne mieszkańcy Charkowa również zauważyli, że Aleksandr Mickiewicz prawie nie obcował się z innymi wykładowcami. Między innymi, nawet żadnego razu nie wchodził do sali profesorskiej czytelni, chociaż tam “na długim stole leżały różne gazety i czasopisma naukowe, … tam toczyły się emocjonalne rozmowy, inspirowane ostatnimi nowościami, prowadzili się również dyskusji polityczne … Poza murami uniwersytetu, żeby wydawać się przyzwoitym, czasem odwiedzał profesorów-Rosjan i podtrzymywał z nimi dobre relacje”[2]. Ogólnie rzecz biorąc, w Charkowie Aleksandr Mickiewicz pozostawał w najbliższym kontakcie z rodziną generała carskiej armii w stanie spoczynku Hipolita Semiradzkiego (ojca Henryka Siemiradzkiego, znanego na całym świecie malarza). Sprzyjały temu wspólne cechy ich biografii – oboje pochodzili z Nowogródka i byli absolwentami Uniwersytetu Wileńskiego.

Aleksandr Mickiewicz przez dosyć długi czas starannie wybierał swoją żonę. Tylko w 1840 r. poślubił Teresą Terajewicz, córkę sędziego nowogródzkiego. Małżeństwo zamieszkało pod adresem ul. Czernyszewska, 8. Z czasem urodziło się dwoje dzieci – Franciszek i Maria.

Po zakończeniu zatrudnienia na Uniwersytecie Charkowskim, Aleksandr Mickiewicz powraca do Nowogródka. Mickiewiczowie spróbowali wykupić swój majątek rodzinny Zoasia i dom w Nowogródku (zostali skonfiskowani w wyniku stosowania represji wobec starszego brata Franciszka, uczestnika Powstania Listopadowego w latach 1830-1831), lecz nie zdążyli zrealizować plany ze względu na wysoką cenę tej posiadłości. Zresztą Aleksandr Mickiewicz kupuje inny majątek – wieś Gubernia, pod Kobryniem (na białoruskim Polesiu). Tu Mickiewicz ponawia swoją pracę naukową i na dalej hołubi nadzieję zebrać razem całą swoją dużą rodzinę. Jednak Adama Mickiewicza wtedy już nie było, a Franciszek nie chciał przejechać do Litwy, obawiając się represji ze strony reżymu carskiego.          

Na pogorszenie stanu zdrowia bohatera naszego szkicu bardzo wpłynęł areszt jego syna Franciszka, który brał udział w Powstaniu Styczniowym w latach 1863-1864 (był kierownikiem jednostki partyzanckiej). Przeżywając stres z powodu smutnego losu rodzimej osoby i próbując wyrwać syna z rąk aparatu represyjnego Imperium Rosyjskiego, Aleksandr Mickiewicz prawie stracił wzrok. Wskutek tego zresztą nie zdążył dokończyć “Encyklopedię prawa” i “Kurs prawa rzymskiego”, które rozpoczął jeszcze w Charkowie. W rękopisie pozostał również “Kurs polskiego prawa cywilnego i jego historii w wykładaniu w Liceum Krzemeneckim”. Umarł Ołeksandr Mickiewicz 16 listopada 1871 r., został pochowany na cmentarzu rzymskokatolickim w Kobryniu. Pewien autor niewiadomy zauważył w swojm pamiętniku, że ten polski prawnik “żył i nauczał w arcyciężkich warunkach. Każde działanie, słowo, intryga mogły pozbawić jego pracy, kraj lubił szczerze, chociaż musiał zawsze zamykać się nieprzeniknioną zasłoną”[3].

Źródła informacji:

1. Гриценко І.С. Юридичний факультет Університету Святого Володимира, 1834-1920. — Київ, 2009.

2. Селецький П. Із спогадів про Київський університет у 1837-1841 роках // З іменем Cвятого Володимира : Київський університет у документах, матеріалах та спогадах сучасників. – Кн. 1 / упоряд. В. Короткий, В. Ульяновський. – Київ, 1994. – С. 147-153.

3. Марценюк Р. Литва-Україна-Литва – житєвий та творчий шлях професора Олександра Міцкевича // Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка. – Серія “Історія”.  – 2016. – № 1(128). – С. 42-48.

4. Черська Г. Олександр Міцкевич. [Електронний ресурс]. – Режим доступу: http://uahistory.com/topics/events/9996

5. Яновський Л. Харківський університет на початку свого існування (1805–1820). – Харків, 2004.


[1] Zob.: Марценюк Р. Литва-Україна-Литва – житєвий та творчий шлях професора Олександра Міцкевича // Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка. – Серія “Історія”.  – 2016. – № 1(128). – С. 45

[2] Zob.: Марценюк Р. Литва-Україна-Литва – житєвий та творчий шлях професора Олександра Міцкевича // Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка. – Серія “Історія”.  – 2016. – № 1(128). – С. 45.

[3] Zob.: Марценюк Р. Литва-Україна-Литва – житєвий та творчий шлях професора Олександра Міцкевича // Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка. – Серія “Історія”.  – 2016. – № 1(128). – С. 45