Bolesław Michałowski

Polski inżynier-architekt Bolesław Michałowski

Placy, ulice i domy (budynki mieszkalne, publiczne lub przemysłowe) tworzą niepowtarzalny wizerunek każdego miasta. Realizując swoje przemyślenia, architekci mogą jednocześnie ułożyć fundamenty miejskiego rytmu życia, natury jego mieszkańców, którzy pracują dzień po dniu, odpoczywają, marzą, kontemplują architekturę miejską. Albo przeciwnie, deweloperzy projektują swoje arcydzieła pod wpływem natury miasta i jego mieszkańców? Tak czy inaczej, ale architektura Charkowa nadal zachowuje odcisk polskiego architekta-inżyniera Bolesława Michałowskiego (1830-1909), którego budynki pozostają ozdobą naszego miasta.

Bolesław Michałowski urodził się w 1830 roku w mieście Wilno (obecnie – Vilnius) w polskiej rodzinie szlacheckiej. W 1849 ukończył z wyróżnieniem Szkołę Budownictwa w Petersburgu. Po zdobyciu doświadczenia jako inżynier-architekt w Twerze, Połtawie i Wołodymyru, Michałowski przeniósł się do Charkowa w 1873 r. Już w następnym roku, mając na uwadze propozycję Dumy Miejskiej w Charkowie, B. Michałowski zajmuje stanowisko inżyniera miejskiego i nauczyciela technologii mechanicznej, geodezji i sztuki budowlanej w 1-j szkole prawdziwej. W 1880 r. został jednym z założycieli i członkiem  Rady Wydziału Charkowskiego Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Technicznego (WH CRTT), którego ogólnym celem była promocja rozwoju przemysłu i technologii. Jako członek Rady WH CRTT B. Michałowski brał czynny udział w pracach specjalnych komisji zajmujących się różnymi zagadnieniami. W szczególności dotyczy to rozwoju budynków ognioodpornych, warunków technicznych do brukowania ulic, przygotowania programów szkoleniowych i kursów dla instytucji technicznych itp. W 1898 został wybrany na przewodniczącego wydziału architektonicznego WH CRTT.

Kreacje B. Michałovskiego wykonano w stylu neorenesansowym, neogotyku, neobaroku. Praca tego polskiego inżyniera architekta w naszym mieście pochodzi z czasów jego przekształcenia w duże centrum kulturalne, naukowe i przemysłowe ówczesnego Cesarstwa Rosyjskiego. Charków potrzebował więc wizualnego potwierdzenia swojego nowego statusu, co znalazło odzwierciedlenie w jego realizacji i rozwoju centralnej części. Według projektów B. Mikhałovskiego na rzekach Charków i Lopan wzniesiono osiem drewnianych mostów; później zostały przebudowane. Ponadto inżynier architekt zaprojektował aranżację na ulicach miasta rur odwadniających, obserwował budowę rur wodnych, kolei konnych, brukowanie ulic, układanie chodników i rozbicie skwerów. B. Michałowski brał udział w opracowaniu ogólnego planu miasta 1895-1897 pp. (jego współautorami byli G. Stryżewski, M. Szewcow, F. Szuster, A. Kondratowski, M. Brandtner). Ten polski architekt jest autorem esejów na temat budowania mostów w miastach (w szczególności w Charkowie) oraz artykułów polemicznych publikowanych w lokalnych gazetach na temat budowy i krajobrazu.

Podobno najważniejszą budowlą B. Michałowskiego, zachowaną do dnia dzisiejszego, jest rzymskokatolicka katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny na ulice Małosumskiej (obecnie – ul. Gogolia, 4), zbudowana podczas 1887-1892 rr. w stylu neogotyckim z wysoką dzwonnicą. Pierwszy kościół rzymskokatolicki w Charkowie został konsekrowany 1 października 1832 r. cześć św. różańca Najświętszej Maryi Panny. Jednak z biegiem czasu wspólnota katolicka w regionie Charkowa wzrosła. W 1886 r. było to już około 3000 parafian, do których należy dodać 1500 katolików wojskowych. Zanotowano także oznaki niezadowalającego stanu świętego miejsca i finansowej niestosowności jego naprawy.

W tej sytuacji Michałowski wyraził chęć nieodpłatnego planowania i zarządzania budową kościoła. Jego decyzja została z wdzięcznością przyjęta przez miejscową wspólnotę katolicką, ponieważ budowę przeprowadzono wyłącznie kosztem zebranych darowizn. W tym samym czasie parafianie wyrazili chęć zapewnienia architektowi wynagrodzenia w wysokości 500 rubli, co powinno było zrekompensować jego wydatki na “podróż i odwrócenie uwagi od innych przypadków”. 1 grudnia 1891 r. Kurat kościółu Piotr Kisarzewski uświęcił nową świątynię na cześć Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.: Zgodnie z projektami polskiego architekta-inżyniera B. Michałowskiego powstały również następujące budynki naszego miasta:

– budowa fabryki wyrobów cukierniczych i fabryki makaronów kupca D. Kromskiego na ul. Kontorskiej, 29 (1875 r.);

– rezydencja Rajewskich na ul. Czernyszewskiej 6 (1877 r.);

– dom na ul. Klubowej, 5а (1885 r.);

– budynek  Dumy  Miejskiej na placu Mikołajowskiem, 7 (obecnie – Płac Konstytucji, 1883-1885 rr., zrekonstruowany, obecnie – Rada Miasta Charkowa);

– rezydencja na ulicy. Kontorskiej, 3 (1887 r.);

– budynki mieszkalne na ul. Sumskiej 2 i 41 (koniec XIX wieku);

–  rentowny dom na placu Mikołajowskiem, 11 (1900 r., w takich mieszkaniach apartamenty zostały nadawane do wynajęcia przez właściciela domu);

– Dom Rady Kongresu Przemysłu Górniczego na południu Rosji na ulicy. Sumskiej, 18/20 (1902, zrekonstruowany, teraz -– radiowa szkoła techniczna w Charkowie).

Pod przywództwem B. Michałowskiego zostało również zrekonstruowano:

– dom Klubu Komercyjnego z salą operową, gdzie działała operowa grupa z Charkowa, na ulicy. Rimarskiej, 21 (1885-1891 rr., później wielokrotnie rekonstruowany, obecnie – Filharmonia Regionalna w Charkowie);

– budynek Teatru Miejskiego na ul. Sumskiej, 9 (w 1893 roku z udziałem innego polskiego architekta Z. Charmańskiego, teraz – Charkowski Państwowy Akademicki Ukraiński Teatr Dramatyczny im. T.G. Szewczenka);

– dom duchowego oddziału (braterski dom Katedry Wniebowzięcia) na placu Mykołajewskim, 12 (1900 r. z udziałem architekta M. Lowcova).

Warto zauważyć, że rekonstrukcja Teatru Miejskiego odbyła się w pośpiechu. W rezultacie, zgodnie z niezwykłą uwagą korespondenta lokalnej gazety “Jużny kraj”, który odwiedził premierowy pokaz ” Mądremu biada” O. S. Gribojedowa, w pomieszczeniu jest zwiększona wilgotność i zawilgocenie. Jednak przed kolejną sesją dyrekcja teatru podjęła działania mające na celu ocieplenie lokalu.

Niestety nie wszystkie twory B. Michałowskiego przetrwały do dziś. W szczególności giełda handlowa na placu Mykołajewskim (zbudowana w latach 1880-1881) została zburzona w 1928 roku podczas budowy kolei tramwajowej. Budynek domu studenckiego, później – wydział medyczny Uniwersytetu Charkowskiego, na ul. Sumskiej 39 (pojawił się w 1880 r. kosztem patrona P. I.Charitonenko) został zniszczony w wyniku walk z Drugą wojną światową. W tym samym czasie budynek edukacyjny 2-go Gimnazjum żeński został zniszczony na Placu Wozniesieńskiego, 8 (w pobliżu placu Fejerbacha, 1882-1885 rr.). Główny budynek Charkówskiego Instytutu Inżynierów Transportu Kolejowego został zbudowany na fundamencie tego budynku. Nie zachował się drewniany budynek opery, który pojawił się w 1874 r. na rogu nab. Jekaterinoslawskiej i nab. Łopanskiej.

Według wspomnień jego współczesnych, B. Michałowski był oddany swojej profesji. Przez lata pracy w Charkowie nigdy nie korzystał z rocznego miesięcznego urlopu, który był przekazywany pracownikom Rady Miejskiej, i odpoczywał tylko podczas 10-dniowych świąt wielkanocnych – przecież w tym czasie zostały przerwane prace budowlane i wszelkie inne prace. Kilka miesięcy przed swoją nagłą śmiercią Michałowski złożył wniosek do burmistrza miasta O. Pogorelka, w którym pisał o pogorszeniu się jego stanu zdrowia, i poprosił o jego rezygnację (proponując to zrobić w ciągu czterech miesięcy, aby znaleźć godnego kandydata na wolne stanowisko) i mianowanie go emeryturą, biorąc pod uwagę 35-letnią pracę w administracji miasta Charkowa na stanowisku inżyniera. Zauważył, że “ze względu na zły stan zdrowia i starość byłoby bardzo mało prawdopodobne, aby miasto było obciążone bardzo długo”. Ten list, a także uczynki B. Michałowskiego, charakteryzują go jako całkowicie przyzwoitą, pracowitą i skromną osobę.

Wiadomo, że Rada Miejska spełniła prośbę architekta. Ale jego przeczucia były usprawiedliwione, a 22 marca 1909 r., kiedy zbliżała się 80 rocznica, B. Mikhałowski zmarł. Starając się zachować pamięć wybitnego polskiego architekta, Rada Miejska w Charkowie ustanowiła stypendium jego imienia w szkole rzemieślniczej, a w holu Urzędu Miasta umieszczono portret B. Michałowskiego. Zbudowane lub zrekonstruowane domy, które wciąż zdobią nasze miasto, są zabytkami architektury Charkowa i raczej nie pozostawiają nas obojętnymi – współczesnych!

 

Źródła informacji: ДАХО. – Ф. 965. – Оп. 1. – Спр. 1; ДАХО. – Ф. 965. – Оп. 1. – Спр. 6; Жур М. История римско-католической церкви в Харькове // Польська діаспора у Харкові: історія та сучасність. – Харків, 2004; Кушлакова Н. М. Інженери-архітектори польського походження в харківському відділенні імператорського російського технічного товариства // Історичний архів. Наукові студії: Збірник наукових праць. – 2009. – Вип. 3; Лейбфрейд А., Полякова Ю. Харьков. От крепости до столицы: Заметки о старом городе. – Харьков, 2004; Полякова Ю. Ю. Архитекторы Харькова польского происхождения // Польська діаспора у Харкові: історія та сучасність. – Харків, 2004; Тимофієнко В. І. Зодчі України кінця XVIII – початку XX століть. – К., 1999.

Przygotowała – Dr Tetiana Kowałenko.