Charkowski okres życia Antoniego Bonifacego Przeborskiego

Według danych archiwalnych, doktor nauk fizyko-matematycznych, profesor Antoni Bonifacy Przeborski urodził się 14 maja 1871 r. na wsi Chorosze (Lipowietski powiat gubernii kijowskiej). Jego rodzice – lekarz Paweł Przeborski i Maria Melenewska – pochodzili ze zubożałej szlachty. Po ukończeniu gimnazjum ze złotym medalem w Mikołajowie (1890 r.), Antoni wstąpił na oddział matematyki Wydziału Fizyki i Matematyki Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza. Ten okres jego życia był ściśle związany z nazwiskiem wybitnego naukowca Piotra Michajłowicza Pokrowskiego. To właśnie pod jego wpływem student zainteresował się badaniami w dziedzinie teorii transcendentnych funkcji. Podczas studjów Przeborski wykazywał niezwykłe zdolności matematyczne. W 1894 roku Antoni wziął udział w konkursie studenckich prac naukowych (z pracą „Rozebrać metody Weierstrassa w teorii funkcji eliptycznych i nawiązać połączenie między określeniami Jacobi i Weierstrassa”) i jako zwycięzca został nagrodzony złotym medalem. W 1894 r. Przeborski ukończył uniwersytet, ale pozostał w nim jeszcze na dwa lata, aby przygotować się do uzyskania tytułu profesora. Jego pierwsze prace naukowe były wysoko oceniane przez naukowców współczesnych. Na prośbę profesora Piotra Michajłowicza Pokrowskiego, jego naukowego „ojca chrzestnego”, 23 listopada 1898 r. Antoni otrzymał stanowisko docenta etatowego mechaniki przy Charkowskim Instytucie Technologicznym (49.999880, 36.249968), więc z tego momentu rozpoczyna się okres charkowski życia bohatera tego eseju, który trwa w latach 1897-1922 r.

Gmach Charkowskiego Instytutu Technologicznego

Analiza wyciągów z protokołów posiedzeń, rocznych raportów i fragmentów z rocznych raportów na temat działalności Charkowskiego Towarzystwa Matematycznego (ChTM) (49.988856, 36.229785) pozwala na stworzenie pełnego obrazu działalności naukowej Antoniego Przeborskiego w Charkowie. Przede wszystkim  należy zwrócić uwagę na protokół z posiedzenia w dniu 11.10.1898, na którym młody polski matematyk został – bez przeprowadzenia procedury wyborczej – przyjęty w szeregi ChTM. To dość wymowny fakt. Pokazuje, że życie w nowym miejscu Antoni rozpoczął jako prawdziwy naukowiec, natychmiast dołączając do lokalnego towarzystwa naukowego. Po przeprowadzce z Kijowa do Charkowa bohater naszego szkicu zaczyna komunikować się z wykładowcami Charkowskiego Instytutu Technologicznego, który wtedy nie miał katedry matematyki. О.М. Buc w swoim artykule wskazuje, że Antoni Przeborski pozostawał «w ciągu prawie dwudziestu lat niezmiennym sekretarzem Charkowskiego Towarzystwa Matematycznego». W 1902 r. naukowiec obronił rozprawę na temat «Niektóre uzupełnienia teorii zbieżności liniowej», otrzymał tytuł magistra matematyki i został zaproszony na stanowisko docenta prywatnego Katedry Matematyki Czystej na Uniwersytecie Charkowskim. W 1908 r. Antoni Przeborski obronił rozprawę doktorską na Uniwersytecie Moskiewskim («Badania teorii funkcji analitycznych, zadanie o dalszej kontynuacji szeregu Taylora»). W tym samym roku uzyskał tytuł profesora zwyczajnego na Uniwersytecie Charkowskim.

Gmach Charkowskiego Uniwersytetu Imperatorskiego, XIX st.

Równolegle, w latach 1908-1915, polski matematyk wykłada geometrię analityczną na Wyższych Kursach Żeńskich (50.013076, 36.246957), a także prowadzi zajęcia praktyczne dotyczące rachunku różniczkowego i całkowego oraz geometrii w Charkowskim Instytucie Technologicznym. W tym okresie naukowiec również regularnie publikował swoje prace. Między innymi, Antoni Przeborski wydrukował dwutomowe «Wprowadzenie do analizy» (w latach 1903 i 1908), «Kurs geometrii analitycznej» (w latach 1905 i 1909 r.), napisał szereg artykułów na temat mechaniki płynów w celu ich publikacji w «Encyklopedii Ludowej», a również – kilku prac dla «Wiadomości Charkowskiego Towarzystwa Matematycznego». W 1919 r. Antoni Przeborski staje się rektorem Uniwersytetu Charkowieskiego, a od czerwca następnego roku – rektorem Akademii Wiedzy Teoretycznej, stworzonej z dwóch wydziałów uniwersytetu (historyczno-filologicznego i fizyko-matematycznego). Wtedy naukowiec objął kierownictwo nad Katedrą Mechaniki Teoretycznej. Od 1921 r. Antoni Przeborski pełnił funkcję rektora Charkowskiego Instytutu Edukacji Narodowej, powstałego po reorganizacji Akademii. Należy powiedzieć, że w tym okresie szkolnictwo wyższe Ukrainy uległo istotnym zmianom. „Nowa władza” przeorientowała system edukacji na rozwiązanie zadań praktycznych. W szczególności, katedry naukowo-badawcze oddzielają od jednostek nauczalnych. Wkrótce po powołaniu na stanowisko kierownika Katedry Mechaniki Teoretycznej Antoni Przeborski został oskarżony o szpiegostwo. Wskutek tego był aresztowany i usunięty ze wszystkich stanowisk, ale już po trzech tygodniach został zwolniony z więzienia. Trochę później tego wybitnego matematyka wybrano dziekanem Wydziału Fizyko-Matematycznego, a następnie ponownie rektorem Charkowskiego Instytutu Edukacji Narodowej. Jednak antypolskie nastroje w ZSRR w tym czasie zmusiły naukowca zwrócić się do polskiego Ministerstwa Edukacji Narodowej z prośbą o udzielenie azylu politycznego. W rezultacie 1 grudnia 1921 r. Antoni Przeborski otrzymał stanowisko profesora zwyczajnego w Katedrze Matematyki na Uniwersytecie Wileńskim. Korzystając z protekcji polskiego matematyka Wacława Serpińskiego, Antoni Przeborski 22 maja 1922 r. przeniósł się do Warszawy, gdzie aż do 1939 r. obejmował stanowisko profesora zwyczajnego w Katedrze Mechaniki Teoretycznej Uniwersytetu Warszawskiego (później ta jednostka została przekształcona w odrębny wydział). Antoni Przeborski miał na tej uczelni wykłady z mechaniki analitycznej i teoretycznej, dynamiki ciał stałych i płynnych. Także wykładał na Politechnice Warszawskiej, a mianowicie – geometrię analityczną oraz rachunek różniczkowy i całkowy na Wydziale Inżynieryjno-Budowlanym (1922-1932), a również mechanikę teoretyczną na Wydziale Chemicznym (1924-1934). Na Uniwersytecie Warszawskim profesor Antoni Przeborski pracował do wybuchu II wojny światowej. Po osiągnięciu wieku emerytalnego (w 1937 r.) był wybierany na to stanowisko jeszcze dwukrotnie (na okres 1 roku), na podstawie opinii Wydziału Matematyki i Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu. Trzeci wniosek o przedłużeniu zatrudnienia nie został rozpatrzony, ponieważ zbiegł się w czasie z rozpoczęciem wojny.

W latach 1923-1939 Antoni Bonifacy wchodził w skład Rady Redakcyjnej czasopisma „Prace z matematyki i fizyki”. Ten wybitny matematyk był również członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego; Polskiego, Moskiewskiego, Charkowskiego, Kijowskiego i Kazanskiego Towarzystw Matematycznych; Polskiego Towarzystwa Fizycznego; Towarzystwa Matematyków i Mechaników w Berlinie.

W 1901 r. profesor Antoni Przeborski poślubił Lidiję Iwanową (zmarła około 1935 r.). W 1902 roku małżonkom urodził się syn Antoni, który został dobrym pianistą-amatorem (pod tym względem był podobny do ojca matematyka).

Profesor Antoni Przeborski zmarł 24 maja 1941 r. w okupowanej Warszawie, a jego syn został zabity przez Niemców za udział w powstaniu warszawskim (3 sierpnia 1944 r.). Cała rodzina Przeborskich jest pochowana w grobie Lidii Przeborskiej na Cmentarzu Prawosławnym w Warszawie.

Więc, Antoni Bonifacy Przeborski był utalentowanym człowiekiem, wybitnym naukowcem, dobrym matematykiem. Jego wkład do działalności i rozwoju kontaktów ChTM trudny do przecenienia. To dzięki jego żmudnej pracy do dziś zachowały się szczegółowe informacje na temat powstania i pierwszych lat życia Charkowskiego Towarzystwa Matematycznego. Członkostwo i praca Antoni Przeborskiego w ChTM, komunikacja z matematykami w Charkowie zainspirowali go do prowadzenia badań w różnych dziedzinach wiedzy naukowej.

Źródła informacji:

1. Буць О.М. А.-Б. Пшеборський та його вклад в розвиток теорії найкращого наближення // Віхи розвитку математичного природознавства: Зб. наук. праць. – Київ, 1994. – С. 44-58.

2. Державний архів Харківської області (далі – ДАХО). – Ф. Р-1682. – Оп. 2. – Спр. 265.

3. Савчук В.С., Кушлакова Н.М. Вчені польського походження в Харківському математичному товаристві // Історичний архів. Наукові студії: Збірник наукових праць. – Миколаїв, 2008. – Вип. 2. – С. 152–160.

4. Журило Д.Ю. Становление и развитие Харьковского технологического института в конце ХІХ – начале ХХ веков. – Харьков, 2016.

5. ДАХО. – Ф. 770. – Оп.1. – Спр. 821.

6. Brozowski S.M. Russjan Cezary. Przeborski Antoni Bonifacy // Polski slownik biograficzny. – Wroclaw-Warszawa-Krakow. – 1991. – Т.33. – S. 147–148.  7. Profesor Antoni Przeborski (1871–1941) // Kwartalnik Historii Nauki i Techniki. – 2001. – T. 46. – S. 125-131.

Przygotował – Wsewołod Sergijenko.