Eduard Zyrzynski

«W nagrodę za różnice…»: Polski szlachcic – bohater Szypki

 

Codzienne życie Charkowa w XIX i na początku XX wieku. nierozerwalnie związane z wojskową historią Imperium Rosyjskiego. Jest to prowincja Charków, która przez długi czas była krajem transgranicznym, przez ponad dwa stulecia należała do przywódców w liczbie jednostek wojskowych, którzy kwaterowali i wykonywali stałą służbę na jej terytorium. Dwa miasta województwa – Charków i Czugujew – były rodzajem militarnych stolic Ukrainy Słobodzkiej. Biorąc to pod uwagę, nie jest zaskakujące, że w życiu dużego prowincjonalnego miasta nie  na ostatnim miejscu byli niżsi rangą oficerowie i oficerowie różnych rodzajów żołnierzy. Wśród dowódców dużych jednostek wojskowych byli etniczni Polacy. Liczba personelu wojskowego, która wybrała do życia i służby Charków, od czasu do czasu wzrastała od 1864 r., kiedy to Charków stał się centrum Charkowskiego Okręgu Wojskowego. Potrzeba zakwalifikowania się do innej rangi wojskowej przyczyniła się do wysokiej mobilności zawodowych oficerów, a wybitność i hojność szlachty, która wybrała karierę wojskową, często określała miejsce ich służby. Połączenie kolejowe z największymi miastami imperium, bliskość z potencjalnymi teatrami wojennymi i obecność wojskowych instytucji edukacyjnych sprawiły, że Charków był atrakcyjnym miejscem do szybkiej kariery. Jednym z etnicznych Polaków, których życie było ściśle związane z naszym miastem, był generał lejtnant Eduard Zyrzynski (Zyrzynski).

Pochodził ze szlachty Królestwa Polskiego, godła Janina. Urodził się 9 marca 1834 roku, a od młodości związał swój los z armią. Po otrzymaniu wykształcenia wojskowego w 1-m Moskowskiem korpusie kadetów Zyrzynski rozpoczął służbę 13 sierpnia 1854 r. jako porucznik w Nizowskiem pułku myśliwskiem, w którym brał udział w wojnie Krymskiej.

Aby uzyskać dalszą edukację wojskową i poruszać się po schodach służbowych, Eduard Zyrzynski w 1858 roku przystępuje do egzaminów wstępnych do Akademii Mykołajowskiej. Ten ostatni uznano wówczas za elitarną instytucję edukacyjną w Imperium Rosyjskiem, która przygotowywała personel Sztabu Generalnego. Uczniowie Akademii otrzymali wówczas najlepszą edukację. Przebieg studiów składał się z zajęć teoretycznych i praktycznych. Oprócz 2-3 języków oficerowie musieli także zdobywać wiedzę i umiejętności z taktyki, strategii, administracji wojskowej i statystyki, historii wojskowości, geodezji itp. Latem zdecydowanie uczestniczyli w badaniach topograficznych i taktyce. Od udanego studiowania przedmiotów zależał punkt ukończenia studiów i kolejne losy każdego ucznia. Oficerowie, którzy pomyślnie ukończyli akademię, mogli liczyć na pracę w Sztabie Generalnym, szybki awans i stanowiska kierownicze ze skróceniem czasu trwania kwalifikacji służbowej. Właśnie to był los Zyrzynskiego. Ukończył Akademię w 1860 roku w 1-j klasie z jedną z najwyższych ocen, dostał prawo do noszenia srebrnego napierśnika kademickiego i czteromiesięczny urlop. Następnie został przyjęty do Sztabu Generalnego z obowiązkiem bycia w kwaterze głównej 1 Korpusu Wojskowego w Petersburskim okręgu wojskowym. W grudniu 1861 roku Eduard Zyrzynski otrzymał stopień kapitana sztabu, a 3 kwietnia 1862 r. został przeniesiony do Sztabu Generalnego na stanowisko kwatermistrza dywizjonu 5-j Dywizji Kawalerii.

Podczas powstania styczniowego w latach 1863-1864, w związku z występem w kampanii dywizji głównej, Zyrzynski został oddelegowany do kierownictwa załogi rezerwowej 5 Dywizji Kawalerii jako adiutant. 28 stycznia 1864 roku otrzymał stanowisko starszego adiutanta od Sztabu Generalnego w kwaterze głównej 2-go Korpusu Rezerwowego.

Otrzymawszy w kwietniu 1864 roku stopień podpułkownika, Eduard Zyrzynski przybywa do Charkowa 1 września, gdzie zajmuje znaczącą pozycję pod względem kariery zawodowej – oficer do zadań specjalnych w służbie sztabu Charkowskiego okręgu wojskowego. Od tego czasu aż do 7 grudnia 1868 roku codzienna służba Zyrzynskiego wiązała się z budową Powiatowego Sztabu (ulica Teatralna, 10; teraz – róg ulicy Pushkinskaya i  ulicy Teatralna; 49,994937, 36,236291) i Plac Michajłowski (49,988739, 36,246754), gdzie w połowie XIX wieku odbywały się spotkania wojskowe i przeglądy lokalnych zespołów. Kompetencje szefa sztabu i przydzielonych mu oficerów sztabowych obejmowały sprawy związane z organizacją służb wszystkich jednostek wojskowych w prowincjach wchodzących w skład Charkowskiego okręgu wojskowego. W szczególności Sztab przygotowywał plany mobilizacji, dyslokacji i alokacji mieszkań (ros. – harmonogramy mieszkań); był zaangażowany w koncentrację i transport wojsk w przypadku działań wojennych, szkolenia musztrowe i bojowe kadrę oficerską, informowanie o działaniach artyleryjskich, inżynieryjnych, sanitarnych i weterynaryjnych dla żołnierzy.

Podczas swojej służby w Charkowie Eduard Zyrzynski w życiu codziennym wielokrotnie spotykał się z kolegami z wydziału wojskowego i z mieszkańcami miasta. Pozycja szefa sztabu okręgowego została następnie zajęta przez generała-majora Aleksandra Michajłowicza Batezatula 2-go. Iwan Kargovich von Burzu, oficer do zadań specjalnych (później general lejtnant, bohater bitwy pod Plevną), był bezpośrednim współpracownikiem Zirzinskyiego. W tym samym czasie Fiodor Ossypovich Goncharov (przyszły generał infanterii, który był gubernatorem generalnym Wielkiego Księstwa Finlandii i był członkiem Rady Wojskowej Imperium Rosyjskiego) pracował jako starszy adiutant inspektoratu Sztabu. Według współczesności, «bogata i elegancka młodzież wojskowa z tamtych czasów dobrze poradziła sobie w Charkowie, uczestnicząc w w balach, maskaradach, prywatnych imprezach, teatrach, uroczystościach i jazdach i sama zadają zawadiackie przyjęcie».

To właśnie podczas okresu służby w Charkowie Zyrzynski otrzymał pierwsze dwie najwyższe nagrody – Order św. Anny 3 stopnia (1866) i św. Stanisława 2 stopnia (1868).

Po otrzymaniu stopnia pułkownika 31 marca 1868 r. Zyrzynski został oddelegowany do 17 Pułku Piechoty Arhangelogorodskiego w tym samym roku, aby dowodzić batalionem przed mianowaniem dowódcy pułku. Wakat został otwarty w dniu 20 kwietnia 1871 roku і powierzono mu 34-j Sewski Pułk piechoty Y.I.V. Książa Koronnego Austriackiego, który osiadł w Kremenczudze. Pomimo faktu, że Eduard Zyrzynsky mieszka obecnie w miejscu swojej jednostki wojskowej, nadal pozostawał w kontakcie z Charkowem. Przecież jego pułk wszedł do charkowskiego Okręgu Wojskowego, a coroczne manewry i letnie spotkania odbywały się w okręgu Charkowskiem – w wiosce Malinowka, niedaleko Czugujewa.

Z początkiem wojny przeciwko Imperium Osmańskiemu w 1877 r. Zyrzynski wszedł do 8-go Korpusu Wojskowego (pod dowództwem generała lejtnanta F.F. Radetskiego) wraz z pułkiem, przekroczył Dunaj koło Zimnicy i wziął udział w bitwie pod Wzgórzami Sistowskimi. Działania wojskowe prowadzone przez Imperium Rosyjskie na Bałkanach przyniosły chwałę Eduardowi Zyrzynskiemu. W czerwcu 1877 r. brał udział w bitwach pod dowództwem generała adiutanta I. Gurko w Jeny-Zagra, we wsi Mareny, w pobliżu miasta Heleny, i za to otrzymał Order św. Włodzimierza 3 stopnia z mieczami i rangą generała majora (19 lipca 1877). Następnie, w grudniu 1877 r. Zyrzynski wziął udział w jesiennych bitwach na Szypce oraz w zdobywaniu Kazanlika, gdzie dostał kontuzję skroni.

Epopeja Szypkińska zajmowała szczególne miejsce w światowej historii wojen jako walka, która wykazała odporność ducha żołnierzy i oficerów armii rosyjskiej i bułgarskich drużyn ludowych. Ważną rolę odegrały te wydarzenia w życiu naszego bohatera. Wyróżnił się podczas ostatniej bitwy o Szypce 28 grudnia 1877 r. (8-9 stycznia 1878 r., w nowym stylu). W tym celu Eduard Zyrzynski otrzymał Order Świętego Georga 4 stopnia w lutym 1878 r., zawierający szczegółowy opis tego wyczynu na liście formularzy: «W nagrodę za wyróżnienie dokonane w sprawach Turków 27 i 28 grudnia 1877 r., kiedy to podczas zdobycia wsi Szypki przejął ufortyfikowane kurhany, a następnie przejął dowodzenie nad brygadą, zaatakował wioskę Szypka i wrogą redutę».

2 stycznia 1878 roku generał major Zyrzynski został mianowany dowódcą 1-j brygady 9-j dywizji piechoty, którą rządził w ramach obecnej armii aż do zawarcia pokoju San Stefańskiego. W tym samym roku otrzymał złoty miecz z napisem “Za odwagę”, a 5 lipca został dowódcą 1-j brygady 11-j dywizji piechoty (Dubno-Łuck). 30 sierpnia 1888 roku Eduard Zyrzynski otrzymał stopień generała broni i nowe stanowisko – szef 30-j dywizji piechoty ze Sztabem w Mińsku. W tym miejscu pozostał aż do śmierci. Generał lejtnant Zyrzynski zmarł 25 czerwca 1892 roku podczas leczenia w ośrodku w Tegernyee (Bawaria). 14 lipca 1892 roku ciało zmarłego zostało wysłane do Mińska. Następnego ranka został przeniesiony ze stacji kolejowej Libawo-Romeńskiej do kościoła Najświętszej Maryi Panny  (kościół Mariinski) na placu Gubernatora na pogrzeb, a następnie na cmentarz wojskowy w celu pochówku. Grobowiec przetrwał do dziś.

Eduard Zyrzynski otrzymał wiele zamówień, w tym – Św. Stanisława 2 stopnia z Koroną cesarską (1871), 4 stopienia św. Włodzimierza (1876), 2 stopienia św. Anny (1875), św. Stanisława 1 stopienia (1882), 1 stopienia św. Anny (1886), św. Wołodymyra 4 stopnia (1891) i Austriacki Zakon Żelaznej Korony 2 stopnia (1874).

Źródła informacji: 

1.Багалей Д.И., Миллер Д.П. История города Харькова за 250 лет его существования. – Т. II. – Харьков, 1912.

2. Глиноецкий Н.П. Исторический очерк Николаевской академии Генерального штаба. – СПб., 1882.

3. Глиноецкий Н.П. История Русского генерального штаба. – Том II: 1826-1855 гг. – СПб., 1894.

4. Дарков С.К. Кадетский биографический справочник. – Т. 2: Г – И. – Санкт-Петербург; Москва, 2011.

5. Минское военное кладбище: захоронения дореволюционного периода (сохранившиеся к настоящему времени) / сост. А. А. Лукьянов, А. Л. Самович, А. А. Шумков // Российский некрополь. – Выпуск 10. – СПб., 2002.

6. Список генералам по старшинству. Составлен по 1-е сентября 1891 года. – СПб., 1891.

7. Список полковникам по старшинству. Исправлено по 1-е января 1868 года. – СПб., 1868.

Przygotował – Dr Serhij Kushnariow