Józef Piłsudski

«Charkowski» Piłsudski

«Nie ma niepodległej Polski bez niepodległej Ukrainy, ponieważ nie ma niepodległej Ukrainy bez niepodległej Polski!» – jest to znany cytat Marszałka Józefa Piłsudskiego. Chyba wydaje się, że to są jasne, nic dziwnego. W tym zdaniu wybitny polski Mąż Stanu, który w dzisiejszej Polsce należy do złotej triady najpopularniejszych postaci historycznych XX wieku, potraktował dwa sąsiednie państwa jako wolne i braterskie. Ale czy tak jest naprawdę? Spróbujmy otworzyć skrzynię Pandory i dowiedzieć się, kim był “Komendant”, jakie miał zdanie co do Ukrainy, gdzie zaczyna się szlak ukraiński Marszałka, czy mieszkańcy naszego miasta mogą być dumni z “Charkowskiego” Piłsudskiego? Dlaczego w Charkowie został uczciony pamiątkową tablicą, a w Winnice obywatele wymagają od urzędu miasta usunięcia z ulicy jego płaskorzeźby?
Kiedy historycy próbują przedstawić życie miasta, powinni wziąć pod uwagę różne elementy jego etnicznej mozaiki, z których każdy pozostawił swój ślad. W przypadku Charkowa taką rolę odgrywali między innymi Polacy, którzy w XIX i XX wieku były znaczącym czynnikiem lokalnego ekonomicznego, kulturowego, naukowego życia itp. Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego narodu, którego los związany był z Charkowem, jest Józef Piłsudski. Okres charkowski jego biografii – studia na Wydziale Medycznym Uniwersytetu (ul. Uniwersytetska, 16 – 49°59’17.2″N 36°13’46.3″E), działalność konspiracyjna, udział w demonstracjach, aresztowanie i wygnanie – niewątpliwie wiele z tego sprzyjało hartowaniu i ukształtowaniu osobowości Marszałka. Znaczącość ukraińskich (a zwłaszcza – charkowskich) fabuł w ścieżce życiowej J. Piłsudskiego naturalnie budzi pytanie, a jak tu okazał się i gdzie trzeba szukać jego korzeni.
Józef Clemens Piłsudski urodził się 5 grudnia 1867 r. w rodzinnym majątku Zułowie, 60 km od Wilna (obecnie – Vilnius). Jego rodzice były nie są bogatą spolonizowaną szlachtę, która następnie popadła w trudniejszą sytuację. Jósef był czwartym dzieckiem w tej dużej rodzinie i drugim chłopcem (wcale to było 12 dzieci). Jego matka miała decydujący wpływ na wychowanie i kształtowanie charakteru Józefa (w tym jego uczucia patriotyzmu i polskiej tożsamości). Ale w 1884 roku ona się umiera, co stało się znaczącym szokiem dla chłopca.
Minął rok i w 1885 r. przed siedemnastoletnim Józefem powstało “odwieczne” pytanie, dotyczące wyboru zawodu. Można było pozostać w Wilnie i spróbować w jakiś sposób pomóc swojemu ojcu, by ocalić pozostałości posiadłości. Ale do tego konieczne było posiadanie zdolności administracyjnych i wyeliminowanie ojca z prowadzenia działalności gospodarczej. A to było nierealne, poza tym Piłsudski–syn nie wykazywał żadnego zainteresowania rolnictwem. Swojł koleją jego ojciec chciał, aby Józef, podobnie jak i go starszy brat Bronisław, udał się do Sankt-Petersburga w celu nauczania w jednej z uczelń technicznych. On dobrze znał matematykę, a zawód inżyniera był prestiżowy i dobrze płatny w kraju, który wtedy szybko się rozwijał i gdzie przemysł był traktowany priorytetowo. Ale przyszłego Marszałka nie przyciągnęły ani stolica imperium, ani edukacja techniczna.
Zatrzymał swój wybór na Wydziale Medycznym Cesarskiego Uniwersytetu Charkowskiego (ul. Uniwersytetska, 16 – 49°59’17.2″N 36°13’46.3″E). Tu zaczyna się ukraiński szlak wybitnej polskiej postaci. Jak sam przyznał później, podjęł tą decyzję nie z powodu chęci pomocy chorym i cierpiącym, ale wbrew swojemu ojcu. Niektórzy badacze uważają, że pewien wpływ na jego wybór uniwersytetu prowincjonalnego mieli rozważania materialne: życie w Charkowie było znacznie tańsze niż w stolicy. Można jednak założyć, że w tej sytuacji ważną rolę odegrały inne czynniki. Józefowi nie spodobał się wielki Petersburg, który nie miał nic wspólnego z ukochanym Wilnem. Nie bez powodu przyszły Marszałek decyduje się na przeprowadzkę z Charkowa do Dorpatu (Tartu) po pierwszym kursie, ale nie do uniwersytetu metropolitalnego.
Pomimo braku dobrej znajomości języka rosyjskiego, Józef studiował w Charkowie pomyślnie i zdał wszystkie egzaminy i zaliczenia. Piłsudski wyraźnie nie należał do kręgu studentów, którzy koncentrowali się wyłącznie na studiach. Zainteresowanie aktywnością społeczną, ujawnione jeszcze w gimnazjum, nie zgasło w Charkowie. Józef wziął udział w zakazanej demonstracji studenckiej z okazji 25-lecia zniesienia pańszczyzny w Rosji. Wskutek tego, wraz z dziewiętnastoma innymi zatrzymanymi uczestnikami tej akcji politycznej, był skazany na sześć dni więzienia i ostrzeżony, że za za każde nowe takie działanie zostanie natychmiast usunięty z uniwersytetu. To było jego drugie aresztowanie podczas studiów w Charkowie; po raz pierwszy trafił do aresztu na dwa dni w semestrze zimowym roku akademickiego1885/86.
Podczas wakacji, które spędził z rodziną w Wilnie, Piłsudski postanowił przenieść się z Charkowa na Uniwersytet w Dorpacie. Dlaczego tak się stało? Prawdziwe powody jego decyzji są nieznane. Być może Jósef chciał uczyć się bliżej do swojego ukochanego Wilna. Według polskich biografów Piłsudskiego, ważną rolę odgrywał ten fakt, że wiele Polaków studiowało na Uniwersytecie w Dorpacie. Ta uczelnia została uznana za prestiżową, profesura była bardziej liberalna, a sam Dorpat w końcu nie był na tyle “prowincjonalny” jak Charków. Jednak to ostatnie stwierdzenie trudno uznać za prawdziwe, ponieważ Dorpat był niewielkim miastem uniwersyteckim z głównie niemiecką populacją, a Charków – szybko roznącym się miastem gubernialnym, ośrodkiem handlu chlebem i intensywnie rozwijającego się przemysłu. Swoją koleją wykłady na uniwersytecie w Dorpacie były prowadzone głównie w języku niemieckim, który Piłsudski wtedy znał źle. Można też założyć, że Piłsudski miał już zepsutą reputację wśród władzy Uniwersytetu Charkowskiego i nie wierzył, że ze swoim temperamentem nigdy nie zrobi to ponownie podczas czterech lat studiów w Charkowie. Ale wszystko to tylko logiczne konstrukcje i spekulacje.
W sierpniu 1886 r. Piłsudski wysłał list do rektora Cesarskiego Uniwersytetu Charkowskiego, prosząc go o przesłanie dokumentów do Derpatu i czekał na wezwanie, aby kontynuować naukę, ale nie w Charkowie. Rozpoczął się rok akademicki, a wiadomości nadal nie było. Przyczyny opóźnienia decyzji o przeniesieniu są nieznane. Można próbować argumentować, że mogło to mieć miejsce z powodu aresztowania Piłsudskiego w Charkowie. Mimo to decyzja została opóźniona. Sam Piłsudski nie siedział bezczynnie. Jeszcze w grudniu 1886 r. próbował “nawiązać kontakty” i doprowadzić sprawę do logicznego wniosku. Potem pomyślał o pójściu na studia gdzieś za granicą.
Ale już “Anuszka rozlała olej”. Los zmienił się, a okres charkowski stał się decydującym w życiu “Komendanta”, ponieważ wykstałtował ostatecznie jego cele życiowe. Po wyżej wymienionych wydarzeniach stał się jednym z aktywnych uczestników spisku “Narodnoj Woli” i zamachu na cesarza Aleksandra III. Ale będąc niepełnoletni, został potraktowany jako świadek i zresztą był zesłany na pięć lat do wschodniej Syberii: do Kirensku, a następnie – do Tunki, Bajkału i Irkucku.
A potem … Dekady ruchu narodowo-wyzwoleńczego i rewolucyjnego, udział w pierwszej wojnie światowej, odrodzenie niepodległej Polski, powołanie na “tymczasowego przywódcę państwa”, zorganizowanie zamachu stanu i wielu innych znaczących kart biografii Marszałka. Wszystkie te ważne sytuacje życiowe kształtowali cechy osobiste Piłsudskiego. Nie możemy teraz powiedzieć z całą pewnością, że jakaś z okoliczności odegrała w tym procesie najważniejszą rolę. Możemy jednak dokładnie zaobserwować, że na każdym etapie życia (w tym – w Charkowie) był inny Piłsudski.

 

Źródła informacji:

  1. Garlicki A. Jozef Pilsudski. 1867 – 1935. – Wyd. III. – Warszawa, 1990.
  2. Матвеев Г.Ф. Пилсудский. – Москва, 2008.
  3. Наленч Д., Наленч Т. Юзеф Пилсудский: Легенды и факты. – Москва, 1990.
  4. Штарський М. Юзеф Пілсудський. Факти і міфи // Український історичний журнал. – 1992. – № 4. – C. 64-76.

 

Przygotował – Wałentyn Jeriomin