Kościół w Charkowie / Z historii wspólnoty rzymskokatolickiej w Charkowie

Religia zawsze zajmowała ważne miejsce w życiu duchowym Polaków. Dlatego historia kościoła charkowskiego rozpoczyna się wraz z pojawieniem się pierwszych osadników polskich w naszym mieście pod koniec XVIII – na początku XIX wieku. W tym czasie rzymskokatolicy Charkowa  (Polacy, Niemcy, Francuzi, Włosi i inne) nie mieli jeszcze ani pewnego miejsca dla odprawiania nabożeństw, ani stałego kapłana. Odprawy były prowadzone przez studentów w domach prywatnych, 1-m gimnazjum charkowskim (49.989382, 36.234112), a nawet w murach Uniwersytetu (49.988774, 36.229860).

W 1829 r. charkowska wspólnota katolicka otrzymała stałego duszpasterza, którym został mnich, franciszkanin, ks. Gemilion Czapliński. W następnym roku katolicy Charkowa, prowadzeni już przez nowego kapłana, kupują dwa podwórza na ulicy Malosumskiej (później została przemianowana na ulicę Kokoszkinska, obecnie – ulica Gogola) z jednopiętrowym budynkiem. 1 października 1832 r., po przebudowie, ten gmach został konsekrowany jako pierwszy kościół rzymskokatolicki w Charkowie (pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Królowej Różańca Świętego). Znajdował się na rogu ulicy Malosumskiej (obecnie – ulica Gogola) i zaułku Prowiantnego (obecnie – zaułek Marianenko) (49.995906, 36.234539).

Od samego początku rzymskokatolicy doświadczali trudności finansowych: często musieli pożyczać pieniądze na budowę. W 1850 roku w pobliżu kościoła wzniesiono kamienny dom dla duchowieństwa (projekt tej budowli autorstwa podporucznika-inżyniera Werecińskiego znajduje się wśród materiałów archiwalnych). Jednocześnie została przebudowana sama świątynia. We wrześniu 1862 roku parafianie zakupili organ dla kościoła. Pierwszym organistą był Iwan Dombrowski, który pracował na tym stanowisku przez 20 lat.

Z czasem wspólnota rzymskokatolicka w Charkowie wzrosła. W 1886 roku parafia liczyła już prawie 3000 mieszkańców (nauczycieli, przedsiębiorców, inżynierów, przedstawicieli zawodów twórczych itp.), do których należy dodać 1500 wojskowych-katolików. Kościół stał się dla nich duchowym centrum, gdzie oni mogli wypowiedzieć modlitwę w języku ojczystym i skomunikować się z rodakami. Warto zauważyć, że wielu charkowskich księży rzymskokatolickich, mających pochodzenie polskie, biegle władało głównymi językami europejskimi. Umożliwiało to nie tylko swobodną komunikację z wierzącymi innych narodowości, ale również jednoczenie wielonarodowej wspólnoty katolickiej miasta.

Jednak stan techniczny świątyni pogarszał się, a jej naprawę parafianie uważali za bezsensowną z finansowego punktu widzenia. Więc, zdecydowali zbudować nowy, większy kościół. Po uzyskaniu pozwolenia w 1886 r. rozpoczęto prace przygotowawcze. Sama budowa trwała w latach 1887–1892 rr. i była realizowana wyłącznie kosztem zebranych darowizn. Należy zauważyć, że znany polski architekt Bolesław Michałowski zarządzał projektem i zrobił to za darmo.

1 grudnia 1891 r. wikariusz kościoła, Piotr Kisarzewski, konsekrował go na cześć Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Z kolei biskup archidiecezji mohylewskiej, Franciszek Szymon, 26 lipca 1892 r. uroczyście konsekrował ołtarz główny. Tymczasem stary gmach, który na dalej był własnością świątyni, został wynajęty Towarzystwu Gimnastycznemu w Charkowie. W 1908 r. na miejscu pierwszego kościoła w Charkowie wybudowano nowy gmach “Domu Polskiego”, zaprojektowany przez polskiego architekta Zdzisława Harmańskiego (ta instytucja nazywała się oficjalnie Charkowskie Polskie Zgromadzenie Publiczne „Dom Polski”, sam budynek nie zachował się do dziś) (49.995906, 36.234539).

Nowy kościół na ul. Malosumskiej (obecnie – ul. Gogola 4) (49.996519, 36.235294) został zbudowany w stylu neogotyckim, z wysoką dzwonnicą z trzema dzwonami. Świątynia miała cztery ołtarze. A mianowicie – Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (ołtarz główny, z figurą Matki Boskiej, która została wykonana z niebieskiego marmuru przez włoskiego mistrza w XIX wieku i nadal pozostaje relikwią katedry); Ukrzyżowania Zbawiciela (wykonany specjalnie dla świątyni charkowskiej przez polskiego malarza Henryka Semiradskiego); Św. Józefa i Św. Antoniego z Padwy (Padewskiego). Na prawo od ołtarza głównego znajdowała się ambona, do której można było dotrzeć z zakrystii. Pod amboną została ulokowana figura św. Piotra. Na ścianach kościoła w specjalnych niszach wisiały płótna-ikony. W świątyni znajdowały się dwa wykonane z dębu konfesjonały i dębowe ławki.

Ogólnie rzecz biorąc, kapłani i parafianie rzymskokatoliccy Charkowa prowadzili wielopłaszczyznową działalność: otwarli przytułek dla cudzoziemców i szkołę dla biednych dzieci katolickich, zorganizowali budowę kamiennej kaplicy w Sumach itp. Podczas I wojny światowej także opiekowali się nad tysiącami Polaków, którzy w wyniku polityki wojskowych rosyjskich zostali zmuszeni do wyjazdu wewnątrz imperium (w tym – do gubernii charkowskiej).

Niestety dojście bolszewików do władzy w Rosji (1917 ) i porażka Ukraińców w walce o niepodległość spowodowały negatywne zmiany w życiu wspólnoty polskiej w Charkowie. Z drugiej strony, po ogłoszeniu niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej (11 listopada 1918 r.) wielu Polaków wróciło do Ojczyzny. Z kolei na Ukrainie nowy rząd radziecki zaciekle walczył z wierzącymi, kapłanami i Kościelem wcale.

Kapłani charkowscy nie tworzyli wyjątku, ich również czekał tragiczny los. W tym sensie typowa jest biografia ks. Wikentija Ilgina – przeora parafii rzymskokatolickiej w Charkowie w latach 1919–1926. W 1926 r. został aresztowany pod zarzutem wykonywania obrzędów religijnych bez uprzedniej rejestracji tej działalności w urzędzie państwowym, przechowywania nielegalnej literatury, wręczania łapówek pracownikom instytucji sowieckich, agitacji antyradzieckiej. Urząd specjalny przy kolegium Państwowego Zarządu PolitycznegoUSRR uznał ks. Wikentija Ilgina „elementem społecznie niebezpiecznym”, wskutek czego ten kapłan został wysłany do Butyrki w Moskwie, a stamtąd do obozu na Wyspach Sołowieckich (przebywał tu w latach 1927–1929). Następnie ks. Wikentij Ilgin był na wygnaniu w obwodzie archangielskim. Na początku 1933 r. został zwolniony i pozwolono mu osiedlić się w Kałudze. We wrześniu tego roku ks. Wikentij Ilgin wyjechał na Litwę na podstawie porozumienia radziecko-litewskiego dotyczącego wymiany więźniami politycznymi. Niedługo potem były duszpasterz charkowskiej wspólnoty rzymskokatolickiej przeniósł się do Polski, zamieszkał w Warszawie, gdzie zmarł w 1937 r. Jego następcą, ks. Leonard Gaszyński został rozstrzelany w 1937 roku w wieku 70 lat wraz z 12 aktywnymi parafianami charkowskimi. W tym samym roku władze radzieckie nakazały rozstrzelać cały personel “Domu Polskiego” (24 osoby).

Należy zauważyć, że wsparcie ze strony Ambasady / Konsulatu Rzeczypospolitej Polskiej odegrało bardzo ważną rolę w życiu kościoła w Charkowie w latach 1920-1930 (50.002048, 36.249015). To właśnie dzięki takiej pomocy, która często miała charakter tajny, świątynia charkowska mogła zbyt długo funkcjonować i została jednej z ostatnio zamkniętych w państwie sowieckim. Władza lokalna podjęła odpowiednią decyzję w 1940 r., w tym samym czasie parafia rzymskokatolicka w Charkowie została zlikwidowana. Budynek dawnej świątyni przekazano Państwowemu Teatrowi im. Tarasa Szewczenki w Charkowie (obecnie – Teatr Dramatyczny im. Tarasa Szewczenki w Charkowie).

Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny wznowiła swoją działalność podczas okupacji niemieckiej w latach 1941–1943. Większość nabożeństw prowadzili kapelani włoscy. Po zdobyciu Charkowa przez wojska radzieckie świątynię ponownie zamknęli. W 1947 r. budynek kościoła przekazano do Obwodowej Dyrekcji Kina. Wewnętrzna przestrzeń gmachu została przebudowana według nowych potrzeb – w celu przechowywania starych taśm filmowych. W środku zostali wzniesione ściany, budynek podzielili na dwa piętra. W pobliżu jego pojawiają się warsztaty i garaże.

Podczas „odwilży” chruszczowowskiej niektórzy niesprawiedliwie uwięznione przedstawiciele charkowskiej wspólnoty rzymskokatolickiej zostali zrehabilitowani (niestety pośmiertnie).

Wspólnota rzymskokatolicka w Charkowie zaczęła odradzać się tylko pod koniec 1990 r., w epoce wielkich zmian społeczno-politycznych w ZSRR. Wierzący, głównie Polacy, modlili się w pobliżu kościoła o przyszłą parafię i powrót świątyni. W dniu 7 stycznia 1991 r. na schodach kościoła odbyła się pierwsza od wielu lat msza święta, prowadzona przez ks. Jurija Ziemińskiego, wikariusza z kijowskiej parafii Podwyższenia Krzyża Pańskiego. W tym samym roku przeprowadzono proces rejestracji wspólnoty rzymskokatolickiej w Charkowie i rozpoczęto przekazanie do jej rąk świątyni. W połowie lat 2000 zakończono renowację zewnętrzną i wewnętrzną charkowskiej Katedry Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Dziś działa tu biblioteka parafialna i wydawnictwo.

Źródła informacji:

  1. Державний архів Харківської області (далі – ДАХО). – Ф. 965. – Оп. 1. – Спр. 1.
  2. ДАХО. – Ф. 965. – Оп. 1. – Спр. 5.
  3. ДАХО. – Ф. 965. – Оп. 1. – Спр. 6.
  4. ДАХО. – Ф. 965. – Оп. 1. – Спр. 19.
  5. ДАХО. – Ф. 965. – Оп. 1. – Спр. 21.
  6. Жур М. Історія римсько-католицької парафії в Харкові. – Режим доступу: https://catholic-kharkiv.org/yeparhiya/istoriya/istoriya-rimsko-katolitskoyi-parafiyi-v-harkovi/
  7. История Харьковского прихода Успения Приснодевы Марии. – Режим доступу: http://slovosnami.narod.ru/history.htm;
  8. Священники, які після ув’язнень і таборів були депортовані до Польщі і/або померли на «свободі». – Режим доступу: https://christking.info/uk/?deportowani#Ilgin.

Przygotowała – Dr Tetiana Коwałenko