Leon Cienkowski – założyciel mikrobiologii charkowskiej

Charków to nowoczesny, innowacyjny ośrodek naukowo-edukacyjny, miasto młodzieży. Nie jest tajemnicą dla każdego ukraińca, gdzie warto szukać dobrej edukacji, wiedzy koniecznej. Ale niewielu zastanawia się, dlaczego Charków jest pierwszym spośród innych miast pod tym względem i dzięki czemu przyjeżdżają do niego miliony?

Nasze miasto słynie z wybitnych postaci w zakresie nauki, kultury i sztuki. Badając historię swojej ojczyzny, zdajesz sobie sprawę, że za tym efektownym sukcesem i majestatem stoi tytaniczna praca milionów ludzi. Ważny wkład w rozwój Słobożańszczyzny włożyli nie tylko Ukraińcy, ale również przedstawicieli innych narodów. Z tego punktu widzenia należy zwrócić szczególną uwagę na Polaków, którzy dzięki ciężkiej pracy i odkryciom naukowym, zdołali zaoferować światu nowy system standardów w różnych dziedzinach wiedzy.

Jedną z takich wybitnych postaci był Leon Cienkowski, który na zawsze zmienil ujęcia powszechne o botanice i mikroorganizmach. Bohater naszego szkicu urodził się w 1822 r. w Warszawie, w biednej rodzinie. Matka Leona musiała bardzo ciężko pracować, aby jej syn otrzymał dobre wykształcenie. W 1839 r. przyszły biolog ukończył I Gimnazjum Gubernialny w Warszawie i za swoją doskonałą wiedzę uzyskał stypendium Królestwa Polskiego dla nauczania na Cesarskim Uniwersytecie Petersburskim. Leon staje się studentem Wydziału Matematyki, ale wkrótce zdaje sobie sprawę, że to nie jest jego zakresem zainteresowania. Dlatego właśnie przenosi się na Odział nauk przyrodniczych, gdzie zaczyna interesować się botaniką.

Pod koniec studiów (w 1844 r.) młody naukowiec uzyskuje tytuł kandydata nauk przyrodniczych i dostaje pracę na Uniwersytecie. Dwa lata później, już po obronie pracy magisterskiej, zatytułowanej «Kilka faktów na temat historii roślin iglastych», Leon Cienkowski uzyskał tytuł magistra. Szczególną ważną rolę w dalszym życiu i badaniach bohatera naszego szkicu odegrała jego podróż do Afryki Środkowej, która trwała ponad dwa lata. Młody botanik podróżował razem z pułkownikiem Kowałewskim. Po powrocie z wyprawy Leon Cienkowski skupił się na dydaktyce. Instytucje edukacyjne (a przede wszystkim uniwersytety) stały w kolejce do wybitnego wykładowcy i naukowcy, pragnąc rekrutować go do nauczania przedmiotów zawodowych. Właśnie dlatego Cienkowski pracował w wielu miastach i pozostawił bezcenny bagaż odkryć naukowych, wiedzy i unikatowej spuścizny badawczej.

Charków to jeden z ośrodków naukowych Imperium Rosyjskiego, którzy mieli szczęście zostać częścią drogi życia Leona Cienkowskiego. W 1872 roku rozpoczął pracę na Cesarskim Uniwersytecie Charkowskim (49.988777, 36.229828), będąc zawsze otoczony wielkim szacunkiem kolegów i miłością utalentowanych studentów (wielu z nich później zostało jego asystentami). A to właśnie w Charkowie Cienkowski opisał 43 nowe gatunki mikroorganizmów i opublikował 49 prac naukowych na temat botaniki i mikrobiologii. Charkowski okres jego życia na prawdę był dla niego jednym z najbardziej owocnych.

Historia sukcesu profesora w Charkowie była interesująca, niesamowita, ale zaskakująco skomplikowana. Wtedy świat cierpiał na wąglika, który zabijał zarówno ludzi, jak i zwierzęta domowe. Wszyscy ówcześni zaawansowani naukowcy podejmowali próby stworzyć skuteczne narzędzia do walki z chorobą. I wreszcie francuz Louis Pasteur wynalazł szczepionkę, którą z powodzeniem stosowano w wielu krajach europejskich. Ale nie w Imperium Rosyjskim! Taka sytuacja była niezrozumiała, ponieważ państwo de facto zostało skazane na zniszczenie swojego rolnictwa. Przecież przedsiębiorcy Imperium Rosyjskiego ponieśli duże straty zwierząt gospodarskich i nie wiedzieli, jak dalej poradzić sobie z tą katastrofą.   

       W tym niezwykle trudnym okresie Leon Cienkowski bierze na siebie wielką odpowiedzialność, podejmując decyzję opracować szczepionkę na swój własny sposób, na podstawie zupełnie nowej metody! Profesor wyjeżdża z Charkowa do Paryża, by spotkać się z Louisem Pasteurem w celu konsultacji i pracy zespołowej. Ale francuski wynalazca wcale nie chciał współpracować w tej sprawie i dzielić się tajemnicą sukcesu. Cienkowski jednak nie gubi się, postanawia spędzić czas z korzyściami dla samego siebie. W Paryżu spotyka wielu znanych specjalistów i badaczy mikrobiologii, pracuje i spędza dużo czasu w laboratorium Balbiani.  W tym samym czasie Leon Cienkowski odwiedza laboratoria Kocha (w Berlinie) i Necheli (w Monachium).

Po powrocie do Charkowa (w 1882 r.) profesor tworzy, niemal wyłącznie na własny koszt, laboratorium bakteriologiczne na uniwersytecie, gdzie następnie opracowuje wiele skutecznych szczepionek. Finansowanie państwowe na te potrzeby prawie nie zostało przydzielone. Więc biolog często musiał pracować w złych warunkach. Pieniądze brakowało nawet na zwykłe materiały, dlatego używano wszelkich przydatnych zamienniki. To jest dosyć dziwne, ale Ziemstwo Сharkowskie i właściciele majątków ziemskich nie chcieli sfinansować działalność naukową Cienkowskiego, mimo że potrzebowali szczepionki.

Z  czasem te badania, z powodu braku zasobów, zostały prawie zawieszone. Wtedy pomoc nadeszła od Hryhorija Skadowskiego – jednego z byłych studentów Leona Cienkowskiego. Oddał do dyspozycji swojego nauczyciela czteropokojowe laboratorium w majątku ziemskim, a również – mikroskop wysokiej jakości i owce w celu prowadzenia eksperymentów. To właśnie w murach tego domu powstali ważne odkrycia w zakresie weterynarii, jak również – medycyny w ogóle.

Eksperymenty zakończyły się sukcesem i wkrótce pojawią się sponsorzy. A mianowicie chodzi o Ziemstwie Chersonskim, które zgodziło się sfinansować badania tego utalentowanego wynalazcy.

Początkowo Leon Cienkowski traktował szczepienie jedynie jako sposób zapobiegania chorobom zakaźnym, poprzez tworzenie odporności na wąglika. Ale później, w trakcie dalszych badań, ten naukowiec osiągnął większego sukcesu! Opracowana przez niego szczepionka uratowała życie zwierzętom, kształtując w nich odporność dziedziczną. Odtąd wystarczało tylko jednego szczepienia, aby gwarantować zdrowe potomstwo. Szczepionki, które opracował Cienkowski, były o wiele bardziej skuteczne niż francuskie, ponieważ pasowali nie tylko dla owiec, ale również dla innych zwierząt.

Więc, nie mając żadnych funduszy lub sponsorów, umożliwiających prowadzenie badań, utalentowany naukowiec uratował wiele gospodarstw i życie licznym zwierzętom. Leon Cienkowski to jeden z tych Polaków, którym pomimo różnych perypetii udało się zrealizować swój cel życiowy i uwidocznić Charków jako ośrodek naukowy dla całego świata!

Źródła informacji:

 1. Васильев К. Г., Зангевская Т. А. Л. С. Ценковский. – Москва, 1973.

 2. Метелкин А.И. Л.С. Ценковский – основоположник отечественной школы микробиологов, 1822 – 1887. – Москва, 1950.

3. Райков Б. Е. Русские биологи – эволюционисты до Дарвина. Материалы к истории эволюционной идеи в России. – Т. 3. – Москва-Ленинград, 1955.

4. Резник И. В. Идеи учёного-бактериолога Л. С. Ценковского в практической деятельности земского врача Мелитопольского уезда Таврической губернии А.В. Корвацкого // Культура народов Причерноморья. — 2002. — N 34. – С. 179-186.

Przygotowała – Switłana Gabarajewa.