Polski inżynier-architekt Franciszek Szuster

Franciszek Szuster (1832–1908), który wybudował kilku pięknych gmachów, zdobiących nasze miasto, należy do grona mało znanych polskich inżynier-architektów. Bohater tego szkicu urodził się w Warszawie, gdzie później poszedł do gimnazjum i ukończył szkołę artystyczną, uzyskując tytuł architekta I stopnia. W latach 1852–1855 Franciszek był wolnym słuchaczem Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Sankt Petersburgu. Pod koniec studiów on, za zgodą Głównego Urzędnika ds. Ruchu Drogowego i Budynków Publicznych, zdał egzamin końcowy wraz z uczniami praktycznej klasy Szkoły Budowlanej w Sankt Petersburgu, uzyskując w taki sposób tytuł Inżyniera cywilnego i rangę Sekretarza gubernialnego.

Franciszek Szuster pracował w Pskowie, Sankt Petersburgu (to właśnie tutaj on otrzymał tytuł naukowy akademika architektury w Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych (1857) i stopień inżyniera architekta w Szkole Budowlanej (1871)), w Mińsku oraz w Saratowie. Od 1890 r. utalentowany polski architekt pełnił funkcję inżyniera gubernskiego w Charkowie. Według projektów Szustera w mieście zostali wzniesione lub zrekonstruowane (w stylu neobarokowym i neorosyjskim) następujące budowle:

– gmach dawnego Aleksandrowskiego przytułku, przebudowany w tanią jadalnię Charkowskiego Towarzystwa Dobroczynności, zlokalizowany przy ul. Kowalskiej (rekonstrukcja, 1890 r., 49.984731, 36.231995);

– gmach charkowskiej szkoły muzycznej oraz oddziału charkowskiego Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego, zlokalizowany przy ulicy Ekaterynoslawskiej, 30 (rekonstrukcja, 1891 r., dzisiaj – ul. Połtawski Szlach, 49.988048, 36.219121); – kościół i aula w 3-m Gimnazjum Męskim w Charkowie przy ul. Malosumskiej 7 (1891–1892 rr., dzisiaj – ul. Gogola, 7, 49.996924, 36.234585);

– gmach szkoły dla niewidomych dzieci przy ul. Sumskiej, 55 (w 1891 r., we współpracy z Sergiejem Zagoskinem, obecnie jest to Instytucja Miejska «Specjalny ośrodek charkowski edukacyjno-wychowawczy imienia W.G. Korolenka» podporządkowany Radzie obwodu charkowskiego); budownictwo zostało zrealizowane dzięki zebranym darowiznom (50.008239, 36.237951).


Instytucja Miejska «Specjalny ośrodek charkowski edukacyjno-wychowawczy imienia W.G. Korolenka» , ul. Sumska 55

W latach 1897–1900 Franciszek Szuster kierował budową Biura Banku Państwowego w Charkowie przy pl. Teatralnym (obecnie – pl. Poezji 1, 49.995126, 36.233870), wzniesionego według projektu Romana Goleniszczewa. Ten jednopiętrowy budynek ma kształt florenckiego renesansu. Podczas jego budowy, jesienią 1898 r., doszło do zawalenia się krawędzi ściany i gzymsu domu, co spowodowało obrażenia pracowników budowlanych. Ten wypadek miał miejsce, ponieważ mur został ukończony później niż planowano, kiedy temperatura powietrza była już niższa od standardowej dla takiego rodzaju pracy. Swoją rolę odegrali również blędy popełnione podczas montażu dachu: ciężkie belki i listwy zostały wstępnie młotkowane dużym drewnianym młotem przed wyschnięciem zaprawy wapiennej kamiennego gzymsu. Ponadto cieśle stawali na niego, ponieważ nie było wzniesiono rusztowania w celu montażu drewnianych części dachu. W związku z wypadkiem zostały oskarżone architekt gubernski F. Szuster i jego asystent, inżynier cywilny L. Wasiliew. Rozprawa sądową zdarzyła się dopiero za rok. Jeszcze przed jej rozpoczęciem pracowniki, które odniośli obrażenie, otrzymały rekompensatę finansową zarówno od oskarżonych, jak i od kupca Sumskiego – wykonawcy, który zamontował dach. Dlatego też podczas rozprawy sądowej pracownicy nie wnieśli żadnych skarg ani roszczeń wobec architektów. F. Szuster i L. Vasiliev nie przyznali się do winy. Twierdzili, że zawalenie było spowodowane nieostrożnością samych cieśle, którzy pomimo ostrzeżeń chodzili po gzymsu, ignorując kwestię bezpieczeństwa. O przebiegu tej rozprawy sądowej opowiedział korespondent gazety charkowskiej ”Jużnyj kraj”. W rezultacie F. Szuster został skazany na siedem, a L. Wasiliew – na dziesięć dni wartowni wojskowej, koszty sądowe musili ponieść oskarżone. Jednak architekci wniosli apelację i przez rok Oddział Kryminalny Izby Sądowniczej w Charkowie nieco złagodził ich wyrok.



Gmach Charkowskiego biura Banku Państwowego (pl. Teatralny, 1)

W dniu 7 stycznia 1901 r. nowy budynek Biura Banku Państwowego w Charkowie został uroczyście otwarty i poświęcony przez Amwrosija, arcybiskupa Charkowa i Ochtyrki. W ciągu trzech poprzednich dni do tego gmachu pod wzmocnioną eskortą przenosili pieniądze i inne kosztowności. Nowy dom był większy i wygodniejszy pod względem przypisanych mu funkcji. «Szerokie białe schody marmurowe … prowadzą na parter i pierwsze piętro przestronnego budynku. Nad głównymi drzwiami znajduje się napis zrobiony złotymi literami: “Biuro Banku Państwowego w Charkowie”». Na parterze znajdowały się kasy oszczędnościowa i kantor. Obok tej ostatniej zostało ulokowane mieszkanie kierownika banku, które miało osobne wyjście na ul. Sumską. Znajdowały się tu również mieszkania dla pracowników niższego szczebla. Na pierwszem piętrze znajdowały się dwa biura dyrektorskie, pokoje urzędników, księgowość, spiżarni wartości i kasa przychodowa. Ta ostatnia łączyła się z kantorem maszyną do podnoszenia, która była ukryta przed «oczami publiczności» w specjalnej szafce. Dom miał dostęp do prądu i ogrzewanie centralne. Stiukowe sufity, podłogi parkietowe, duże i jasne pokoje, drewniane meble wiedeńskie wzbudzały podziw wśród współczesnych. Nowy budynek oszacowano na 450 tysięcy rubli. Później do tego gmachu dobudowane będą górne piętra, ale jego ogólny styl zostanie niezmienny. Dzisiaj budynek pełni tę samą funkcję – tutaj znajduje się Biuro Narodowego Banku Ukrainy w obwodzie charkowskim.

Gmach Biura Banku Narodowego Ukrainy w obwodzie charkowskim (pl. Teatralny, 1)

Będąc inżynierem gubernialnym, Franciszek Szuster w taki czy inny sposób nadzorował wzniesienie wszystkich budowli w Charkowie, a również – kierował opracowaniem planu generalnego miasta 1895–1897 (jego współautorami byli B. Michałowski, G. Striżewski, A. Kondratowski, M. Szewcov, M. Brandtner). Inżynier gubernialny pragnął szworzyć wygodniejsze warunki życia. Na przykład w 1895 r. on złożył wniosek do gubernatora o przeniesienie z centrum miasta (a mianowicie – z ul. Kowalskiej) – kuźni, «których dym i sadza sprawiają, że atmosfera jest absolutnie nie do zniesienia nie tylko dla osób mieszkających na ulicy, ale także dla tych, którzy ją przechodzą».

Oprócz pracy zawodowej Franciszek Szuster został także aktywnie zaangażowany w życie społeczne. Był członkiem rzeczywistym Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Technicznego (jego głównym celem było promowanie rozwoju przemysłu i techniki), członkiem Cesarskiego Towarzystwa Architektów Petersburgu (te ostatnie miało na celu rozwijanie działalności w zakresie architektury), Towarzystwa Inżynierów w Londynie. Franciszek Szuster również był członkiem wielu komitetów charytatywnych (ale nie tylko) w miastach, w których mieszkał w ciągu swojego życia. Między innymi, podczas pobytu w Charkowie ten polski architekt został dyrektorem Charkowskiego Komitetu Więziennego i członkiem Charkowskiego Oddziału Towarzystwa Opieki dla Niewidomych. W obu przypadkach Szuster dokonał licznych darowizn.

W 1907 r. na podstawie decyzji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych radca stanu Franciszek Szuster za sukcesy zawodowe osiągnął kolejną rangę w hierarchii – rzeczywistego radcy stanu.

Ten wybitny architekt zmarł w Charkowie w 1908 r.

Źródła informacji:

1. Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища). 1842–1892. – Санкт-Петербург, 1893.

2. Тимофієнко В. І. Зодчі України кінця XVIII – початку XX століть. Біографічний довідник. – Київ, 1999.

3. Харьков. Путеводитель для туристов и экскурсантов. – Харьков, 1915. – Режим доступу: http://dalizovut.narod.ru/putev915/putev915.htm

4. Шустер Франциск Иванович. – Режим доступу: https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=394

5. Южный край (газета). – 1895. – 26.10; 1895. – 02.12; 1899. – 27.10; 1901. – 06.01.; 1901. – 08.01, 1901. – 26.01; 1907. – 05.01.

Przygotowała — Dr Tetiana Kowałenko.