Władysław Karol Rothert

Władysław Karol Rothert – znany polski botanik, podróżnik, wykładowca uniwersytetów w Kazaniu, Charkowie i Odessie. Jeszcze za życia on został dobrze znany w środowisku akademickim, a jego twórcze dziedzictwo jest nadal niezwykle ważne dla polskich i ukraińskich naukowców.

Ścieżka życia Rotherta obejmuje okres od lat 60-ch XIX wieku do pierwszej wojny światowej. Wszystkie perypetie i sprzeczności tej epoki naturalnie wpłynęły na kształtowanie się światopoglądu i specyfikę twórczości naukowca.

Władysław Karol urodził się 25 lipca/6 sierpnia 1863 r. w Wilnie. Był najstarszym dzieckiem w dużej zamożnej polskiej rodzinie. Część jego sześciorga młodszych rodzeństwa również odniesie później sukces w swoich działaniach. Na przykład, Alexander Rothert będzie znany jako inżynier i profesor na Uniwersytecie Warszawskim (1924).

Uniwersytet Dorpacki

Po ukończeniu szkoły średniej w Rydze Władysław Karol w 1880 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Dorpackim (obecnie – Tartu, Estonia) na Oddziału Botaniki Wydziału Fizyki i Matematyki. Podczas studiów na tym uniwersytecie Rothert był członkiem korporacji «Konwent Polonia» – najstarszej polskiej wspólnoty akademickiej. Ona powstała w 1828 roku i dołożyła wszelkich starań, aby kontynuować tradycje i pomysły Uniwersytetu Wileńskiego po jego zamknięciu przez władze rosyjskie. Ogólnie rzecz biorąc, korporacja ta zjednoczyła wszystkich studentów przybyłych z terenów dawnej Rzeczypospolitej, bez względu na ich przynależność wyznaniowa lub status społeczny.

Herb korporacji akademickiej “Konwent Polonia”

Już w 1885 roku Władysław Karol obronił dysertację (jego opiekunem naukowym był Edmund Rusow) i uzyskał tytuł magistra botaniki. Po ukończeniu studiów przyszły naukowiec rozpoczyna swoją podróż do znanych uniwersytetów.

Na początku kariery Rothert przez dwa i pół roku pracował w Strasburgu, a następnie spędził sześć miesięcy na uniwersytecie w Sankt Petersburgu. A mianowicie młody naukowiec został współpracownikiem w laboratorium profesora Andreja Famincyna, znanego przede wszystkim z powodu swoich osiągnięć w dziedzinie fizjologii roślin. To właśnie z jego inicjatywy powstało laboratorium w Sankt Petersburgu – pierwsza w Imperium Rosyjskim specjalna instytucja badawcza zajmująca się fizjologią roślin. Ponadto Andrej Famincyn wraz z Władimirem Wernadskim zainicjowali utworzenie komisji ds. Badań sił wytwórczych Rosji.

Jednak przez cztery lata Władysław Karol został mianowany privatdozentem na Uniwersytecie Kazańskim, gdzie pozostawał aż do 1897 roku. W Imperium Rosyjskim privatdozent – to stanowisko dydaktyczne, umożliwiające prowadzenie wykładów przez osoby, które już obroniły rozprawy naukowe, ale nie byli etatowymi pracownikami uniwersytetu. O nabycie stanowiska privatdozenta mogli ubiegać się absolwenci uniwersytetów, którzy po ukończeniu studiów uzyskali stopień naukowy, przygotowali i obronili dysertację.

Pracując w laboratorium Andreja Famincyna, Władysław Karol Rothert jednocześnie przygotował pracę doktorską w zakresie botaniki, którą obronił na Uniwersytecie św. Włodzimierza w Kijowie (1893). W ostatni rok swojego pobytu w Sankt Petersburgu młody botanik pracował jako profesor nadzwyczajny, wykładając anatomię i fizykę. To stanowisko pozyskiwali osoby, którzy dopiero niedawno uzyskali tytuł doktora. Zazwyczaj otrzymywali niższe wynagrodzenie niż profesorowie zwyczajne. W randze profesora nadzwyczajnego Rothert został przeniesiony do Uniwersytetu Charkowskiego (49.988701, 36.229810).

Charkowski Uniwersytet Imperatorski

Botanika w nim zaczęła się rozwijać od momentu powstania tej uczelni i głównie polegała na badaniu zagadnień z zakresu taksonomii i florystyki. Władysław Karol przybył na Uniwersytet Charkowski, aby zastąpić Wladimira Paladina – słynnego fitofizjologa, założyciela doktryny o oddychaniu roślin, który wtedy przeprowadził się do Warszawy. W swojej działalności naukowej i pedagogicznej Rothert starał się podążać za ideami i tradycjami swojego poprzednika.

Podczas pobytu w Charkowie Władysław Karol opublikował pracę «Wprowadzenie do fizjologii roślin», w której zademonstrował umiejętności doświadczonego naukowca, sformułował swoje ogólne poglądy dotyczące biologii, przeanalizował zagadnienia teoretyczne i metodologię badań fitofizjologicznych.

Podczas pracy na Uniwersytecie Charkowskim Władysław Karol Rothert skutecznie łączył działalność dydaktyczną i badawczą. A mianowicie prowadził ważne badania w dziedzinie anatomii roślin i mikologii. Ponadto dzięki jego wysiłkom w laboratorium zostało znacznie ulepszone uposażenie konieczne w badaniach z zakresu fizjologii roślin.

Warunki pracy na Uniwersytecie Charkowskim były jednak nadal trudne: brakowało niezbędnej do prowadzenia badań literatury, na wydziałach nie wystarczało podręczników i narzędzi, a studentowie pozostawali obojętne na nową wiedzę. Co więcej, po wprowadzeniu nowej Ustawy uniwersyteckiej (1884) status wykładowcy pogorszył się. Nie mieli oni już wpływu na sprawy uniwersyteckie, a zwłaszcza – na system zarządzania. Ponadto komunikacja między wykładowcami a studentami stała się znacznie trudniejsza.

Już w 1900 roku Władysław Karol został profesorem zwyczyjnym botaniki na Uniwersytecie Charkowskim. Oznaczało to, że miał on prawo uczestniczyć w posiedzeniach rady uniwersyteckiej, wybierać i być wybieranym na wybrane stanowiska uniwersyteckie, prowadzić kursy ogólne i specjalne, a również – seminaria. Polski przyrodnik jednak nie zrezygnował z pomysłu na wyjazd z Charkowa. Już w 1901 r. Rothert oficjalnie ogłosił chęć przejścia na Uniwersytet Noworosyjski, a w następnym roku przeprowadził się do Odessy. W latach 1902-1908 Władysław Karol pracował tutaj na stanowisku profesora botaniki, a następnie wrócił na Uniwersytet Charkowski, gdzie został profesorem fizjologii roślin.

Przez następne dwa lata Władysław Karol podróżował do Jawy, Sumatry, Cejlonu, Indii południowych, Egiptu, Grecji, Europy, Azji i Ameryki Północnej. Następnie (w latach 1910–1914) został profesorem fizjologii roślin na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Wkrótce jednak postanawia przeprowadzić się do swojej rodziny w Saratowie, a stamtąd wyrusza w podróż do Azji Środkowej i Kaukazu.

W 1915 r. Siergiej Nawazin zaprosił Rotherta do pracy na Uniwersytecie św. Włodzimierza w Kijowie, ale ze względu na sytuację wojenną naukowiec został zmuszony do wyjazdu do Piotrogródu. Tam polski botanik ponownie działa się pod kierunkiem Andreja Famincyna, pracując w Muzeum Botanicznym.

Władysław Karol ożenił się z Olgą z Segelów, ale ich małżeństwo pozostało bezdzietne. Ten wybitny naukowiec zmarł 3/16 stycznia 1916 r. w wieku 53 lat z powodu grypy, był pochowany w Piotrogrodzie.

Rothert był członkiem korespondentem i członkiem rzeczywistym Towarzystwa Historii Naturalnej w Rydze (Rigaer Naturforscher Verein, od 1909 r.), członkiem Niemieckiego Towarzystwa Botanicznego (Deutsche Botanische Gesellschaft, od 1908 r.), członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (od 1911 r.).

Władysław Karol ma ważne miejsce w historii botaniki jako autor licznych prac z zakresu anatomii i fizjologii roślin, taksonomii i florystyki, cytologii i biologii niższych organizmów roślinnych. Dokonał również ważnych odkryć w dziedzinie botaniki. A mianowicie udowodnił obecność chromoplastów w narządach wegetatywnych roślin, dowiedział się o osobliwościach struktury ścian naczyń roślinnych.  Więc, Władysław Karol Rothert przeżył krótkie, ale bardzo ciekawe życie, które zawierało liczne wydarzenia, sukcesy i porażki. Dzięki swojemu genialnemu talentowi, cierpliwości, ciężkiej pracy i ogromnej wiedzy ten wybitny botanik zawsze pracował dla nauki i uwzględniał jej interes.

Źródła informacji:

  1. Манойленко К.В. Владислав Адольфович Ротерт. – Ленинград, 1978.
  2. Багалей Д. И., Сумцов Н. Ф., Бузескул В. П. Краткий очерк истории Харьковского университета за первые сто лет его существования (1805-1905). – Харьков, 1906.
  3. Мооритс Х. А. Владислав Адольфович Ротерт // Материалы 8-й конференции по истории науки в Прибалтике. – Тарту, 1970. – С. 86–89.
  4. Коробченко А. А. Зміст та основні напрями діяльності товариства дослідників природи при Харківському університеті (1869–1930 рр.) в контексті розвитку природознавства в Україні // Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету. – Вип. 43. – Запоріжжя, 2015. – С. 345-351.
  5. Шаталова-Залеская Е. О. К истории кафедры физиологии растений в Харьковском университете // Тр. НИИ биологии и биологического факультета. Очерки по истории биологии в Харьковском университете. – Т. 22. – Харьков, 1955. – С. 227-234.

Przygotowała – Kateryna Kolіsnyk